MANASTIR LEPAVINA - SRPSKA PRAVOSLAVNA CRKVA

RAĐANJE MONAŠTVA



Fenomen monaštva
 
Monaštvo nije samo hrišćanska, već i opšte religiozna pojava. Još pre pojave hrišćanstva, na istorijskoj areni je monaštvo već postojalo u okrilju istočnih religioznih kultova. U judaizmu, u vreme pojave hrišćanstva, takođe su postojale religiozne zajednice, takve kao što su Eseni u Palestini, ili terapeuti (iscelitelji) u Egiptu, koji su pored asketizma definisali određeni način života, koji podseća na monaški. Ipak, ako su u istočnim religijama njihove glavne tendencije – povlačenje iz sveta i asketizam, svojstveni monaštvu, to u judaizmu, kao i bilo kojoj drugoj religiji s mesijanskim ili proročkim karakterom, one se pojavljuju kao sredstva izražavanja religioznih osećanja. S druge strane asketizam, kao specifičan način života, koji predstavlja obavezni uslov za odlazak iz sveta i razvoj monaštva, bio je poznat još u vreme drevne grčke.

Hrišćanski asketizam

U oblastima rasprostranjivanja hrišćanstva, asketizam, na osnovu koga se kasnije pojavilo monaštvo, nije nikao kao neobavezni dodatak, već kao osnovni element hrišćanske vere i kao glavna posledica stvaranja novog u Hristu čoveka. Odricanje od svega, koje čini osnovu asketskog i monaškog života u hrišćanstvu, objavio je sam Hristos, kao obavezni uslov za sve koji žele da slede za Njim: „Ako ko hoće da ide za mnom neka se odreče sebe i uzme krst svoj i ide za mnom.“ (Lk. 9:23),  „Tako dakle svaki od vas koji se ne odreče svega što ima ne može biti moj učenik.“ (Lk. 14:33). Hrišćanin je prizvan da živi na ovom svetu kao „stranac i došljak“ u očekivanju Carstva Božijeg. Pored toga, izbor devstvenosti i bezbračja, umesto braka, u ime Carstva Nebeskog, direktno se deklariše u Novozavetnim knjigama. Apologeta Justin podvlači da su mnogi hrišćani, kako muškarci, tako i žene, prvih decenija II veka, i po 60 i 70 godina provodili u devstvenosti. Apologeta Atinagor Atinski, nešto kasnije svedoči: „Može se naći mnoštvo muškaraca i žena, koji do starosti ostaju bezbračni, nadajući se na tešnje sjedinjavanje s Bogom“. Na kraju, molitva, post, smirenost i vraćanje u dušu vrlina, čine osnovne elemente hrišćanskog života, od samog njegovog pojavljivanja.

Krajnje tendencije

Ideje krajnjeg asketizma su se rasprostranile u drugom veku, u okvirima religiozno-filozofskih tokova gnosticizma, u čijoj osnovi leži metafizički dualizam i potpuno preziranje svega ovozemaljskog. Za gnostike, svet i sve što je povezano s njim, nema nikakvu pozitivnu vrednost. Jevrejskog Boga – Demiurga, koji se smatra tvorcem sveta, gnostici smatraju nižim Bogom. Viši i Blagi Bog nije učestvovao u stvaranju sveta. I zato su propovedali tezu „vidljivosti“ ovaploćenja Višeg Boga u licu Isusa. Gnostici, to jest ti koji poseduju iskru blaga, se spašavaju od tvorevine Boga-Demiurga, kroz preziranje sve njegove tvorevine. Tako su se pojavile tendencije k krajnjem asketizmu, koje su dovele do potpunog odricanja instituta braka, i istovremeno na tim istim osnovama su se pojavile i suprotne tendencije – k krajnjoj etičkoj razuzdanosti, k ukidanju svih moralnih zabrana (takozvani antinomizam). U to isto vreme, nasuprot idejama gnostika, namenjenim „onima koji znaju“, to jest intelektualnoj eliti, Markion se, gradeći svoje religiozne zajednice, obratio pre svega nižim socijalnim slojevima. Takve zajednice nisu imale samo jarko izraženu asketsku usmerenost, već i organizaciju sličnu monaškoj. Na kraju, montanizam, koji se širio po bednim krajevima Frigije, a kasnije u Severnoj Africi, pored jarko izraženog asketizma, karakterisao se i stremljenjem k udaljavanju od sveta. Poznato je da je Montana hteo da okupi sve svoje sledbenike u Frigijskom gradu Pepuza.


 
Asketizam i monaštvo

Značajno je to, što ni tokom prva tri veka istorije Crkve, i pored aktivnog razvoja asketizma, nije postojalo organizovano monaštvo. Iako su mnogi hrišćani živeli kao monasi u svetu, i pored toga što je opšta orjentacija ranog hrišćanstva sadržala u sebi sve pretpostavke koje su porodile kasnije monaštvo, fakti udaljavanja od sveta i života u pustinji su počeli da se nalaze tek posle sredine III veka, i oformilo se kao društvena institucija u IV veku. Na taj način, asketizam, koji je u početku bio jedan od obaveznih elemenata hrišćanskog načina života, našao je svoj puni izraz u monaštvu.

Definisanje problema

Ovde se nameće pitanje: Zašto je monaštvo niklo s takvim kašnjenjem u istoriji Crkve? Koji su faktori uslovili to da se asketizam, koji je od početka postojao u hrišćanskom životu, oblikovao u formu monaštva tek u tom periodu? Samo po sebi se podrazumeva da u ovom slučaju mi ne razmatramo monaštvo s bogoslovskog aspekta i ne pokušavamo da ga objasnimo s tačke gledišta Božijeg prizvanja, a takođe, prizvanja čoveka, već pokušavamo da priđemo k njemu kao instituciji Crkve. Zato ćemo se postarati da objasnimo fakt njegove pojave kroz događaje i izmene u životu društva.
 


Socijalni uslovi


Dakle, osnovne promene koje su se desile u označenom periodu hrišćanskog života, bile su: jačanje progona hrišćana sredinom III veka, konačan njihov prekid u IV veku, priznanje hrišćanstva kao državne religije, povezano s masovnim prihvatanjem hrišćanstva od strane pagana i jačanje crkvene organizacije. Ti događaji, koji su se odvijali u kontekstu opšte socijalne i ekonomske krize, koja je karakterisala taj period, očevidno su povezani s pojavom monaštva. I zato je neophodno detaljnije razmotriti kakvu je ulogu mogao da odigra svaki od tih faktora na pojavu monaštva.

Prva hipoteza

Prva hipoteza, pomoću koje ćemo pokušati da objasnimo tu pojavu, može biti formulisana na sledeći način: Jačanje progona hrišćana sredinom III veka je dovelo do bekstva vernika iz naseljenih rejona u pustinju, gde nije mogla da ih nađe država sa svojim kaznenim organima.

Istorijski izvori govore da su mnogi hrišćani bili prinuđeni da, u grupama ili pojedinačno, napuste mesto svog boravka i beže u pustinju, da bi izbegli zatvor. Delom, istoričar Sozomen govori da su mnogi njegovi savremenici smatrali gonjenja hrišćana uzrokom pojave monaštva:

„Drugi govore da su uzrok toga bili povremeni progoni hrišćana, i da je taj način života počeo kada su hrišćani, bežeći od gonjenja, pravili sebi kuće po planinama, pustinjama, šumama“.
Ta hipoteza ipak ne daje potpuno objašnjenje fenomena monaštva. Gonjenja su zaista mogla da postanu uzrok bekstva hrišćana u pustinju i da na taj način odigraju svoju ulogu u pojavi monaškog načina života, ipak, ona nisu mogla da dovedu do njegovog očuvanja i daljnjem oformljenju u posebnu instituciju. Posle prestanka progona, trebao bi i da prestane, ili u krajnjem slučaju da se u značajnoj meri smanji, odlazak hrišćana u pustinju. U stvarnosti se ipak desilo nešto suprotno tome. Bekstvo hrišćana u pustinju ne samo da nije prekinuto posle prestanka progona, već se i pojačalo.

Druga hipoteza

Druga hipoteza se sastoji u sledećem: prestanak progona i priznavanje hrišćanstva kao slobodno ispovedajuće religije, dovelo je do sekularizacije života hrišćana, i izazvalo proteste mnogih vernika, koji su se ogledali u masovnim odlascima u pustinju i otvaranju tamo manastira.

Poznato je da od druge decenije IV veka nisu samo nestale sve spoljašnje prepreke, već su se pojavili i pragmatični uzroci za krštenje u hrišćansku veru. I zaista, mnogi su u tom periodu postali hrišćani zato, da bi dobili određene socijalne ili ekonomske privilegije. Ta pojava je dovela do toga da se naglo poveća broj hrišćana, kao i do toga da njihov život postane više svetski. Ipak, ona je dovela i do slabljenja jedinstva hrišćanskih opština, u kojima su počele da se pojavljuju tendencije k individualizmu. I slično tome, kao što u socijalnom životu individualizam dovodi do odlaska iz sveta, ogledajući se u formi individualnog samoubistva, tako je i u religioznom životu individualizam doveo do odlaska iz sveta, ogledajući se u prelasku u monaštvo. Odlazak iz sveta, koji je neka vrsta samoubistva na nivou socijalnog opštenja, predstavlja vaskrsenje u perspektivi višeg opštenja, to jest, opštenja s Bogom, kroz koje se obnavlja na novom nivou i opštenje s bližnjima. Monah ne napušta svoje bližnje zbog mržnje prema njima, već zbog nemogućnosti da živi pored njih tim religioznim životom, kojim on hoće. Na taj način, monaštvo niče kao svojevrsni „anti-socium“, koji po svojoj suštini nije suprotnost svetskom načinu života, već stvara pretpostavke za hrišćanski život čija perspektiva će biti opštost – sjedinjavanje sa svim ljudima.

Ovde je značajno zapažanje Vasilija Velikog o važnosti monaškog života: „Duševnoj sabranosti doprinosi i samovanje u mestu življenja… Pored mnogih drugih nepogodnosti, duša, gledajući na mnoge koji ne žive po zakonu, kao prvo, ne nalazi dovoljno vremena da obrati pažnju na svoje grehe i da se kaje zbog njih, na protiv tome, kroz upoređivanje sebe sa lošijima od sebe, dobija nekakvo uobraženo shvatanje o svojim zaslugama za to; a posle toga, uznemiravanjem i nedostatkom vremena, koje obično proizvodi svetski način života, a budući da se skreće pažnja od sećanja na Boga, ne samo da se lišava mogućnosti da se raduje i veseli Bogom, da se teši Gospodom i naslađuje Njegovim rečima… već se i sasvim navikava na zanemarivanje i zaboravljanje na sud Božiji. A pogubnije od tog zla je i to, što se i gubi i moć trpljenja“.

Treća hipoteza

Treća hipoteza, koja objašnjava razvoj hrišćanskog monaštva, povezuje tu pojavu s ekonomskom i socijalnom krizom te epohe. Delom se tvrdi da rađanje monaštva može, u izvesnoj meri, da se smatra jednim od rezultata socijalnih problema, i da se pojavilo sticajem okolnosti, poklapanjem asketskih stremljenja hrišćana s potpunim osiromašenjem društva, koje se dogodilo u to vreme.

Povezanost ekonomskog i religioznog života čoveka je u celom poznata. Siromaštvo, povećanje poreza, finansijska kriza, korupcija vlasti i opšta socijalna nestabilnost, koji su obeležili tu epohu vladavine Dioklecijana, na prirodan način su doprineli bekstvu u pustinju i razvoju monaštva. S udaljavanjem od sveta, hrišćani nisu samo dobili blagoprijatnije uslove za asketski način života, već su se i spasavali od neizdržljivih ekonomskih i socijalnih problema. Monaštvo nije slučajno bilo rasprostranjenije u Egiptu, i posebno u Tivaidi – agrarnom rejonu, posebno postradalom od ekonomske i socijalne krize.

Povezanost odlaska u pustinju s ekonomskim i socijalnim preduslovima, nalazi svoju potvrdu u manastirskoj tradiciji. Tako, na primer, u „Sinajskom Pateriku“ – zborniku izreka svetih otaca – u priči o avi Olimpiji i o drugom monahu koji je živeo zajedno s avom Pafnutijem, njihov dolazak i povratak monaškom načinu života se objašnjava socijalno-ekonomskim razlozima. Značaj tih razloga ipak ne treba precenjivati. Slični uslovi su postojali i u ranijim periodima života hrišćana, ali nisu dovodili do udaljavanja od sveta. Čak šta više, na osnovu daljnje istorije monaštva, lako se možemo ubediti da se ni periodi rascveta monaštva ne poklapaju uvek s ekonomskim i socijalnim krizama, niti oni koji odlaze u monahe bivaju uvek iz siromašnih i bednih slojeva društva.

Četvrta hipoteza

Na kraju, četvrta hipoteza može biti formulisana na sledeći način: Jačanje institucije Crkve je ograničilo njen harizmatični element i uslovilo neophodnost stvaranja novih mogućnosti za povratak harizmatičnom načinu života. Odgovor na tu novonastalu potrebu je bila pojava monaštva.

Istovremeno s razvojem institucije Crkve, pojavljuju se, kako je poznato, i razne hrišćanske zajednice, koje stupajući u konflikt s zvaničnom Crkvom, pozivaju na povratak „originalnom“ religioznom životu (na primer, montanisti, novatianci, donatisti). Istovremeno, u ostalom, i u samoj Crkvi, mnogi vernici koji nisu sumnjali u samu instituciju Crkve, teže k potpunijem ispitivanju harizmatičnog sadržaja hrišćanske vere. Te tendencije postaju jače izražene, počev od III veka, s jačanjem institucije Crkve. Tako se pojavila potreba za novim životnim prostranstvom vernika, kojim je postala pustinja. Odlazak u pustinju nije bio odlazak iz Crkve, već udaljavanje od sveta. Monah je odlazio u pustinju da bi se u potpunosti posvetio novom životu, koji mu je nudila Crkva. Taj odlazak bi smo mogli da smatramo i svojevrsnim protestom protiv načina života hrišćana u svetu. Takav pogled, ipak, u celini nije ispravan. Hrišćanski monasi i hrišćani-mirjani, nikada nisu dolazili u sukob jedni protiv drugih. Tokom celog srednjeg veka, pa i kasnije, u novo doba, ne samo da su postojale tesne veze između manastirskih i parohijskih hrišćanskih zajednica, već je monaštvo ostajalo idealom društvenog života za vernike-mirjane. To je posebno bilo karakteristično za istočno srednjevekovno hrišćanstvo, gde je socijalni život vernika nosio jako izražen pečat monaškog ideala.

Saglasno Ernestu Trelču, s razvojem Crkve se obrazovala duboka provalija izmeću nje i sveta, koji bi sada bilo neophodno dobaciti, ili prihvatiti u svoj njegovoj celokupnosti. Monaštvo je pošlo jednim putem, a široke narodne mase hrišćana – drugim. Ipak, to objašnjenje, koje takođe pretpostavlja sukob monaha i hrišćana-mirjana, ne odgovara istorijskoj stvarnosti. Monaštvo se ne sme razmatrati kao raskol hrišćanstva, prema njemu se mora odnositi kao prema jačanju hrišćanskog načina života. A to jačanje, sa svoje strane ne znači i konflikt, već predstavlja raspodelu poslušanja unutar jedne crkvene celine.

Izvodeći zaključke, možemo reći da se hrišćansko monaštvo, kao organizacija asketskog načina života vernika, pojavljuje pod uticajem svih gore navedenih faktora. Svi gore navedeni uzroci: u početku jačanje progona, koji su proterali mnoge hrišćane u pustinju, zatim opšta ekonomska i socijalna kriza, zatim osvetovljenje hrišćanskog načina života u svetu, slabljenje jedinstva crkvenih zajednica, i na kraju, jačanje institucije Crkve, koja je stvorila neophodnost novog prostranstva za vraćanje harizmatičnog načina života, - uneli su svoj udeo u rađanje i formiranje hrišćanskog monaštva.

Izvor: Georgios I. Manzaridis „Sociologija hrišćanstva“, izdavačka kuća „Purnara“, Solun. S. 101-110.

Prevod s novogrčkog: redakcija internet-izdanja “Pemptusija”.
 
Prevod sa ruskog S.M.
07 mart 2015 god.

Izvor: http://www.pemptousia.ru/

Pročitano: 2740 puta