MANASTIR LEPAVINA - SRPSKA PRAVOSLAVNA CRKVA

ISTORIJSKI PREGLED SVETOGORSKOG MONAŠTVA (II)



drugi deo

Od početka XVII veka, Sv. Gora je bila pod upravom zajedničkog tela, Sveštene opštine. Iako je po jedan predstavnik iz svih manastira bio član Sveštene opštine, najveći manastiri (Lavra, Vatoped i Iviron) koji su izdržavali najveća finansijska opterećenja, imali su vodeću ulogu. Turski vezir je bio već postavljen na Sv. Gori, da zaštiti područje od hajduka i pirata, i aktivno je učestvovao u svim unutrašnjim dešavanjima na planini. Godine 1661. veliki dugovi naterali su Opštinu da proda manastirima sve kelije koje su ostale u njenoj nadležnosti. Jedina imovina koja je ostala centralnim vlastima bio je Protat u Kareji.

Godine 1744. Patrijarh Pajsije, u saglasnosti sa Svetogorcima, otvara put ka novom obliku upravljanja monaškom zajednicom, i kojem bi i manji manastiri uzeli učešća. Patrijarh Gavrilo je ustavom iz 1783. odredio da dvadeset manastira bude podeljeno u četiri grupe, u kojima će delovati po jedan predstavnik iz pet manastira. Sv. Gora bi imala četiri epistata, po jednog u svakoj grupi. Po jedan predstavnik morao je da dolazi iz pet najstarijih manastira – Lavre, Vatopeda, Ivirona, Hilandara  i Dionisijata. Tako je 1810. godine uspostavljen stalan upravni organ sa jednim predstavnikom iz svakog manastira.

Promene su takođe usledile  u unutarnjoj organizaciji manastira. Opštežiteljni sistem, određen poveljama, nastavlja da postoji do kraja XIV veka. Postepeno, posebno nakon turskih osvajanja, idioritmički sistem, kojim je monasima omogućen više privatan način života i individualniji pristup monaškom prizivu, pustio je duboke korene. Iako je iguman i dalje biran, nije imao stvarne moći; njegova uloga bila je samo počasna, sa ceremonijalnom funkcijom. Zvanje igumana dodeljivano je istaknutim monasima, na primer onima koji su uspešno prikupili veće sume novca za manastir ili su uspešno vodili metohe. Iguman je često bio ponovo biran. Idioritmička opštežića imala su svoju upravu.

Patrijarh carigradski Jeremija II i Patrijarh aleksandrijski Silvestar pokušali su da se bave problemima koje je izazvalo širenje idioritmičkog sistema, ne samo među atonskim manastirima, već i među mnogim manastirima na grčkom istoku. Nakon posete Silvestra Sv. Gori 1574. godine, stariji manastiri Lavra  i Vatoped su se vratili na opštežiteljni sistem, ali izgleda da je to trajalo veoma kratko. Stanje se promenilo tek krajem XVIII veka. Od 1784. do 1839. samo osam manastira je pratilo opštežiteljni način života, predviđen monaškim ustavom.

Centrifugalne tendencije, karakteristične za monaški život Sv. Gore tokom turskog perioda, mogu se prepoznati i u drugim oblicima monaštva -  skitovima, kelijama  i isposnicama. Sva ova manja staništa pripadala su manastirima i davana su na upotrebu «starcima» i njihovim učenicima.
 

Skit Sv. Ane
(umetnički rad slikara Vasilija Nesterenka)

Skitovi, koji su podsećali na drevne lavre, nisu bili pojedinačne građevine, već su se sastojali od kelija osnovanih oko centralne crkve, koja se nazivala kirjakon. U skitovima su monasi živili idioritmičkim životom pod nadzorom nastojatelja, kojeg su sami birali. Nastariji organizovan skit jeste Sv. Ana, koji je već postojao u XVI veku i pripadao je Velikoj Lavri. Do početka XV veka isti manastir je takođe posedovao grupu kelija u Kerasiji. Skit Kavsokalivija, koji je takođe pripadao Lavri, osnovan je krajem XVII veka. Preostali skitovi, koji su preživeli do današnjih dana, Sv. Dimitrije vatopedski, Sv. prorok Ilija pantokratorski, Novi skit i Sv. Dimitrije svetopavlovski, Podromu ivironski, Sv. Pantelejmon kutlumuški osnovani su u XVIII veku.

Jedini opštežiteljni skit, Sv. Andrej vatopedski, koji naseljavaju ruski monasi do današnjih dana, i Podromu, koji pripada Lavri, a u kojim se podvizavaju rumunski monasi, osnovani su sredinom XIX veka.

Kelije su jednostvani oblici monaškog života. One su mali, kompaktni kompleksi zgrada, koje su još od 1661. godine osnivane, a u kojima su živeli starci sa svojim sledbenicima. Često su kelije podizane na ruševinama starih, zadržavajući svoja stara, vizantijska imena.

Broj stanovništva na Sv. Gori u vizantijskom periodu takođe nije poznat. U XI veku evidentirano je da u Velikoj Lavri samo živelo 700 monaha. Stanovništvo na planini nije uvek bilo isto, jer od X do XV veka osnivani su novi manastiri, a manja staništa su nestajala ili su se pripajala većim. Povremene, opšte krize i problemi koji su nastajali u pojedinim manastirima dovodili su do promene u broju populacije na planini.

Iz vremena turske vladavine imamo više informacija. Putnici iz poznog XV veka, turski poreski listovi iz 1764. godine, kao i popisi, pomogli su u sticanju jasnije slike o broju stanovnika na Sv. Gori. Cifre variraju: poreski listovi iz 1525-1530. pominju 1440 muževa, dok pravoslavni putnici i monasi iz XVI veka govore o 2246 do 2860 duša. Popis iz 1746. beleži 2908 monaha, a iz 1808. godine beleži 2390. Moglo bi se reći da je, izuzimajući period grčke revolucije, kada je broj monaha znatno opao, stanovništvo na Atosu brojilo oko 3000 duša.

Uprkos 500 godina finansijskih teškoća i istorijskih nesreća, Sv. Gora se razvila u najznačajniji duhovni centar Istočne pravoslavne crkve.

Tradicija koja je stvorila isihastički prokret u XIV veku, sa svojim mnogim učenim monasima, nije bila sasvim izgubljena. Prvi znaci renesanse bili su vidljivi u prvoj polovini  XVI veka. Biblioteke su bile obogaćene velikim brojem rukopisa, koji su postojali skoro u svim manastirima. Pronađen je mali broj njih (u manastirima Iviron, Kutlumuš, Dionisijat, Filotej, Ksiropotam), ali svi dokazi ukazuju da su rukopisi bili u upotrebi do XVII veka, kada ih zamenjuju štampane knjige.
 

Hilandarska biblioteka
(umetnička fotografija Milutina Dragojlovića)

Velika kolekcija knjiga, rukopisnih i štampanih, kao i lične biblioteke učenih muževa, mitropolita solunskog Makarija, Maksima Marguniosa, patrijarha Dionisija IV i mitropolita artksog Neofita, dodate su već bogatoj svetogorskoj zbirci.

Atonske biblioteke bile su mesto za pronalaženje dela za čitanje  i pisanje  mnogim obrazovanim sveštenicima i mirjanima tokom vekovnog turskog ropstva.

Bilo je mnogo obrazovanih ljudi, uglavnom monaha i sveštenika koji su, bar u određenom periodu svoga života, bili angažovani da pišu svoje radove u nekom od manastira. Tipičan primer je poznati naučnik i prosvetitelj Rusa Maksim Grk, koji je početkom XVI veka, nakon svog povratka sa Zapada, izabrao manastir Vatoped za svoje mesto podviga. Pored njega, monah Pahomije Rusanos ostavio je neizbrisiv trag na istoriju ivironske manastirske biblioteke.

I drugi monasi, koji su imali svetovno obrazovanje, pisali su za biblioteke. Bivši nastojatelj Iverskog manastira Dionisije Ivirit, njegov istoimenik – Dionisije Studit – dirigent, Agapije Land, kao i plodni pisac, ksiropotamski monah Kesarije Dapontes – predstavljaju ove učene muževe.

Bilo je još obrazovanih crkvenih muževa, uglavnom starijih sveštenoslužitelja, koji su želeli da svoj život okončaju u tišini Sv. Gore. I dok se oni ne razlikuju u pisanoj delatnosti, njihovo prisustvo i uticaj na duhovni napredak ovog mesta je bio veliki.

XVIII vek, period opšteg duhovnog, društvenog i ekonomskog oporavka na Istoku, na Sv. Gori obeležavaju dva važna događaja: osnivanje atonske škole (Atonijade) i duhovni pokret koljivara.

Godine 1748. na predlog i sredstvima manastira Vatopeda, na teritoriji koja je pripadala obitelji, bila je osnovana škola sa ambicioznim programom, koji je obuhvatao starogrčki jezik, i predmete iz filozofije  i bogoslovije. Ova škola, nazvana po prvoj grčkoj akademiji, bila je smeštena u veličanstvenom zdanju, na obližnjem brdu, i u svoje okrilje primila je plejade učenika, koji su kasnije postali istaknuti duhovnici. Prvi rektor ove škole bio je znameniti naučnik  Evgenij Vulgaris.

Nakon što je 1754. godine počelo da se nudi koljivo na zaupokojenim liturgijama, nastao je pokret pod nazivom koljivari. Razlog za neslaganje nastao je zbog nedoumica da li zaupokojene službe treba služiti i u nedelju a ne samo u subotu, kao što je bila tradicija. I ovaj sukob doveo je do podele među monasima: a) na branioce tradicije koljivara, koji su insistirali ne samo na striktnom poštovanju tradicije, već i povratku korenima, svetootačkom i podvižničkom bogoslovlju Svetih Otaca sa Istoka, b) na one koji su podržavali više sekularni pristup monaškog života. Glavni zagovornici koljivara bili su poznati svetogorci - učenjaci: plodonosni Nikodim Svetogorac, borbeni Atanasije Parios i nekadašnji mitropolit korintski Makarije Notaras.
 

Sv. Nikodim Svetogorac

Koljivari su u početku bili osuđivani i proganjani, ali kasnije su prihvaćeni. Njihov pokret se proširio i izvan Sv. Gore, naročito na ostrva  i Peloponez, i doveo je do oživljavanja Filokalije, koja je imala tako dubok utacaj u pravoslavnom slovenskom svetu.

Monasi na Atosu nisu mogli da ostanu ravnodušni prema grčkom ustanku 1821, kada su sukobi izbili na Halkidikiju i Makedoniji. Zaista, mnogi od njih, kao energični Nikifor, ekonom Ivirona, bio je dugo član Filiki Etarina (Prijateljskog društva) koje je podiglo ustanak za nezavisnost. Maja 1821, Sv. Gora je pružila svoju podršku grčkim revolucionarima, koje je predvodio Emanuel Papas. Turski vezir je uhapšen i zatvoren u manastiru Kutlumušu, a naoružani monasi su bili raspoređeni po celoj granici Atosa.

Ustanak je ubrzo ugušen u severnoj Grčkoj, a monasi su morali da plate cenu za učešće u njemu. Turski vojnici su bili raspoređeni po manastirima, a manastiri su bili primorani da ih izdržavaju. Veoma težak porez od 3.300 novčanica (1,700.000 pijastera) bio je određen planini, a redovni porezi su udvostručeni. Metosi na Halkidikiju bili su uništeni, a prihodi sa unosnih moldavsko-vlaških metoha prekinuti su na najmanje pet godina. Dugovi su se nagomilavali, i veliki broj monaha je u to vreme napustio Sv. Goru, a mnogi manastiri bili su primorani da prodaju mnoge od svojih svetinja (relikvija), mada su najdragocenije uklonjene na sigurno - na ostrva ustaničke Grčke.

Ove sankcije ukinute su tek 1830. godine. Nova katastrofa pogodila je Sv. Goru  1863, kada je rumunska vlada prisvojila svu svetogorsku zemlju i sve moldavsko-vlaške metohe. Ovo je praćeno novim udarcem kada 1873. Rusija odlučuje da protera svoje monahe iz Rusije u Besarabiju i Kavkaz, i da monasima plaća samo dve petine prihoda sa metoha. Nakon Oktobarske revolucije 1917. godine ovaj izvor prihoda je u potpunosti presušio.

U drugoj polovini XIX veka Sv. Gora je uključena u balkanski nacionalni sukob, i stradala je od pokušaja ruske vlade da promeni etnološki karakter monaške države, preplavljajući je sa velikim brojem Slovena, uglavnom Rusa, monaha, naseljavajući njima siromašne manastire i metohe i gradeći ogromna manastirska zdanja. Do početka XX veka, Sv. Gora je imala  oko 3.500 ruskih monaha. Oslobađanjem Atosa od strane grčke flote novebra 1912. stavljena je tačka na ovu opasnu situaciju, a monaška država postala je samo administrativni deo Grčke. Njen pravni status je sadržan u grčkom Ustavu, a definisan je Poveljom, sačinjenom 1926. godine. Ovaj Atonski ustav potvrdio je, sa mnogim modifikacijama, tradicionalne administrativne institucije monaške države.

Danas na Svetoj Gori postoji dvadeset suverenih opštežiteljnih manastira, onoliko koliko ih je bilo u XVI veku. Administrativno i duhovno od manastira zavisi 12 skitova i oko 250 kelija. Svaki manastir ima samoupravu, i reguliše živote svojih monaha u skladu sa monaškim pravilima i unutrašnjom upravom, odobrenom od strane monaha. Svake godine svaki manastir bira po jednog monaha, da ga zastupa u Sveštenoj opštini. Ovo zakonodavno telo bavi se problemima Sv. Gore  u celini, i takođe nadgleda rad manastira. Izvršni organ Sveštene opštine jeste Sveštena episatasija.

Sveta Gora je pod duhovnom jurisdikcijom Vaseljenske patrijaršije u Carigradu, a  grčku vladu na planini predstavlja civilni gradonačelnik.

Pad u prvim decenijama XX veka koji je nastao usled neuspeha  idioritmičkog sistema, dramatični gubitak prihoda nakon oduzimanja monaške zemlje u Makedoniji i zlo koje je doneo II svetski rat, bilo je okončano krajem 60-ih godina XX veka.

Danas Sveta Gora ponovo cveta. Veliki broj obrazovanih mladih ljudi odlazi u manastire, koji su sada svi opštežiteljni, kao i u skitove i kelije.
 
Kriton Hrisohoidis
Direktor Insituta za vizantijska istraživanja i
Nacionalnog fonda za istraživanja

Bibliografija

Aleksandar iz Lavre: Sveta Gora nakon turskog osvajanja, Društvo za Vizantijske studije, 1963, str 113-261

K. Vlahos, Atos, Poluostrvo Sv. Gore i njeni manastiri nekada i sada, Volos 1903.

M. Gedeon, Atos. Memoari – dokumenti – beleške, Konstantinopolj, 1885 ( foto izdanje 1990)

Č. Ktenas: Sva sveta zdanja na Sv. Gori – ukupno 726 – i njihova služba porobljenom narodu, Atina 1935.

I Mamalakis, Sveta Gora kroz vekove, Solun 1971.

P. Nasturel Le Mont Athos et les Roumains, Rim 1986 (Orientalia Christiana Analecta, 227)

Dionisija Papahrisatu, Atonsko monaštvo, principi i organizacija, Atina 1992.

N. Svornos, Značaj institucije Sv. Gore za razvoj Grčke, Sv. Gora 1987.

G Smirnakis, Sv. Gora, Atina 1903, novo izdanje Kareja 1988)

P. Hristo, Sv. Gora, Atonska država – istorija i umetnost, Atina 1987.

Bilten društva za modernu grčku kulturu i obrazovne, studija 6. (1984) 17- 471.


 
Prevod s engleskog Bojana Srbljak

Izvor: http://www.pemptousia.com/2013/02/a-historical-outline-of-athonite-monasticism/

Pročitano: 4539 puta