MANASTIR LEPAVINA - SRPSKA PRAVOSLAVNA CRKVA

MANASTIRI U REPUBLICI SRPSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI




Mitropolija Dabrobosanska

Manastir Uspenja Presvete Bogorodice u Dobrunu


Najveća svetinja u dobrunskoj parohiji je manastir Uspenja Presvete Bogorodice u Dobrunu, poznat i kao manastir Kruševo. Osnovan je u XIV veku, 1343. godine. Ktitor manastira je župan Pribil sa sinovima Stefanom i Petrom. U doba kralja, a potom cara Dušana (1331-1345. i 1345-1355) u Dobrunu dužnost čuvara tog dela zapadne granice srpske države vrši župan Pribil. Pored županskog dvora u tvrđavi gradi oko 1340-1343. godine manastir. Manastirska crkva je bila skromna, zidana je od kamena i sige, imala je oblik jednobrodne zasvedene bazilike bez kupole. Hram su živopisali vrsni zografi iz južne Srbije.
Posle monašenja župana Pribila (monaško ime Varnava) nasleđuju ga sinovi prvo Stefan a potom Petar, koji je dozidao spoljnu pripratu i riznicu sa severne strane i živopisao ih 1383. godine. U vreme župana Petra u Dobrunu je bilo oko 720 monaha. Pod uticajem bosanskih vlastelina Radinovića i Pavlovića, koji su stolovali u Višegradu, povlači se župan Petar i po primeru svoga oca zamonašio se dobivši ime Jovan. Dobrun je pao pod Turke 1462. godine. Prema sačuvanoj legendi, osvojen je izdajom. Jedan srpski sluga otkrio je Turcima da su iz Dobruna otišli svatovi po mladu u Prijepolje. Turci su sačekali svatove u povratku iza Bijelih Brda, pobili ih, preobukli se u svatove, ušli u grad Dobrun i zauzeli ga. Tom prilikom razrušili su grad dok je manastir oštećen. Mlađi monasi su se razbežali po nepristupačnim isposnicama širom dobrunske oblasti dok su u manastiru ostali samo stariji. Posle smrti ovih monaha manastirska crkva je otvarana samo o velikim praznicima dok manastir nije porušen i potpuno zapusteo. Manastir obnavljaju u XVI veku monasi, koji su nakon napuštanja dobrunskog manastira osnovali metoh u mestu Vagan. Turci su ga ponovo porušili krajem XVII veka a monasi su se razbežali po starim isposnicama. Narod dobrunskog kraja obnovio je manastir krajem XVIII veka. Nažalost, u manastiru nije bilo monaha pa se služilo tri puta godišnje: na Božić, Vaskrs i na Duhove.

Ustanak u Bosni i Hercegovini 1875. godine Turci su kaznili rušenjem velikog broja svetinja među kojima i manastira Dobruna. Berlinskim kongresom 1878. godine Bosna je dobila novog gospodara, umesto Turske Austro-Ugarsku. Zahvaljujući mitropolitu Savi Kosanoviću, narodu dobrunskog kraja i pomoći baronice Vilhelmine Nikolić manastir Dobrun je 1884. godine obnovljen. Obnovljena je prvobitna crkva župana Pribila a ne i priprata i riznica župana Petra. Tokom Prvog svetskog rata manastir je ponovo stradao. Sa obnavljanjem se počelo 1921. godine. Prilikom obnove prekrečen je ktitorski natpis iznad nadvratnika na ulazu u narteks a stare freske u zasvedenom tremu pokrivene su novim slojem živopisa. Nova nesreća zadesila je manastir u Drugom svetskom ratu. Nemci su crkvu koristili kao magacin za mine, koje su januara 1945. godine aktivirali i razorili manastir do temelja. Ovo je bilo najteže razaranje manastira. Ostali su samo priprata i zvonik. Narod nije mogao da gleda svoju svetinju razorenu. Za godinu dana manastirska crkva je obnovljena i osvećena u nedelju po Mitrovdanu 1946. godine. Na svu sreću u poslednjem ratu 1992-1995. godine manastir je sačuvan. Godine 1994. nakon 250 godina odlukom mitropolita Dabrobosanskog Nikolaja manastir je ponovo naseljen monasima.

Manastir Svete Trojice u Vozući


Manastir Svete Trojice u Vozućici, opština Zavidovići, podignut je u XIV veku, zadužbina je kralja Dragutina. Manastir je podignut podno planine Ozren, u dolini reke Krivaje, na levoj obali donjeg toka. Imao je važnu ulogu u očuvanju pravoslavlja u ovim krajevima. Dokaz za to su srpska sela na levoj obali Krivaje, koja su se sačuvala sve do etničkog čišćenja 1995. godine.

Pod turskim pretnjama monasi su napustili manastir krajem XVII veka. Preko 160 godina, manastir je bio pust. Tako dugo neodržavanje učinilo je da se gornji deo manastirske crkve do prozora srušio. Manastirska crkva je obnovljena 1859, a osvećena je na Duhove 1865. godine, kada je i posvećena Svetoj Trojici. Manastir je u HH veku dosta stradao. U Prvom svetskom ratu 1917. godine austrijski vojnici odneli su manastirsko zvono. Septembra 1941. godine vozućki NDH žandari su opljačkali crkvu. Februara 1942. godine muslimanska milicija je zapalila zgradu osnovne škole, drveni zvonik i 20 drvenih koliba na Crkvenoj luci. Posle Drugog svetskog rata manastir je obnovljen, dograđen mu je zvonik, koji je kasnije srušen zbog narušavanja autentičnosti. Godine 1970. manastir Vozuća je proglašen spomenikom kulture prve kategorije. Novi drveni zvonik je podignut 1989. godine a električna struja je uvedena 1991. godine. U ratu u BiH vojska muslimansko-hrvatske federacije 10. septembra 1995. godine okupirala je srpska sela u dolini reke Krivaje i južni deo planine Ozren. Stanovništvo je proterano, a manastir je ponovo opustošen. Zvonik je zapaljen a zvono odneseno. Crkva je spolja izrešetana mecima. Bakarni krov je skinut i odnet. Sveti presto je polomljen a unutrašnji zidovi su oštećeni i ispisani raznim grafitima, uglavnom muslimanskim imenima.

Manastir Svetog velikomučenika Georgija na Ravnoj Romaniji

Eparhija banjalučka

AKTIVNI MANASTIRI EPARHIJE BANjALUČKE

MANASTIR GOMIONICA



Hram Vavedenja Presvete Bogorodice, XV v. Manastir je više puta djelimično rušen i skrnavljen, posljednji put u Drugom svjetskom ratu. Uvijek iznova obnavljan, posljednji put manastirski hram je generalno obnovljen i osvećen 1998.g., a dogradnja i obnova manastirskog kompleksa je u toku.

KRUPA NA VRBASU


Hram Sv. proroka Ilije, XIII-XIV v. Manastir je više puta rušen, da bi konačno opustio u XVII v. i ostao u ruševinama sve do XIX v., kada ga je kao parohijski hram obnovio i osvetio mitropolit Sava (Kosanović). U naše vrijeme manastir je vraćen svojoj prvobitnoj namjeni i u toku je generalna obnova manastirskog hrama, a u pripremi je izgradnja konaka.

LIPLjE


Hram Blagovijesti Presvete Bogorodice, XIII v. Manastir je stradao dolaskom Turaka, da bi konačno zapustio krajem XVII v. i ostao u ruševinama sve do XIX v. kada je obnovljen kao parohijski hram. Kandilo monaškog opštežića upaljeno je ponovo 1965.g. od kada se manastir intenzivno obnavlja i razvija, kako ekonomski tako i kadrovski.

MOŠTANICA


Hram Sv. arhangela Mihaila Po predanju podignut 1111.g., a istorijski možemo detaljnije pratiti život ovog manastira od XVI v. Od tog vremena pa do danas poznato je devet rušenja i obnavljanja hrama, kao i cijelog manastirskog kompleksa. Izrađen je projekat i u toku je priprema generalne obnove ovog drevnog zdanja.

STUPLjE


Hram Sv. arhangela Mihaila, ΧV v. Manastir je dolaskom Turaka više puta stradao, da bi konačno zapustio krajem XVII v. i pao u zaborav sve do našeg vremena. Temelji manastirskog hrama i konaka otkriveni su ratne 1994.g. Odmah se pristupilo izradi projekata i rekonstrukciji, kako hrama tako i cijelog manastirskog kompleksa. Za desetogodišnjicu otkrivanja temelja, 2004. g., služena je prva Sveta liturgija u rekonstruisanom manastirskom hramu. Do sada je izgrađen manastirski konak sa kapelom Sv. ap. Petra i Pavla, vodovod za potrebe manastira, kao i prilazni put. U najskorije vrijeme stvoriće se uslovi za ponovno oživljavanje manastira

UGAŠENI MANASTIRI EPARHIJE BANjALUČKE istorija i živo narodno predanje, pamti još četiri davno ugašena manastira:

ĐURĐEVAC

Ruševine ovoga manastira nalaze se na obroncima Kozare, u selu Marini kod Prijedora. U prvom Šematizmu ove Eparhije iz 1901.g., o njemu je zapisno sljedeće: ''U parohiji marinskoj, a protoprezviteratu prijedorskom leže razvaline starog srpskog manastira Đurđevca, od koga je do danas očuvan samo jedan zid dug 12 m, a visok 1m. Narodno predanje veli, da je ovaj manastir zadužbina sv. cara Lazara. ''Đurđevac'' zove se zato, što je imao za hramovnu slavu sv. Georgija''2. * * *

I danas, poslije više od sto godina, svaki žitelj sela Marini, znaće pokazati lokalitet bivšeg manastira Đurđevca. Sada su ostaci manastira u još težem stanju jer ih je pored razornog dejstva vremena, rušila i prekopavala ljudska ruka, tražeći navodno zakopano zlato i druge dragocjenosti. Stručni pristup arheologa, dao bi pravilan odgovor na sadšnje pretpostavke i skinuo veo sa ovog istorijskog zdanja. Vjerujemo da će se to dogoditi u doglednom vremenu.
Prijedorski manastir (Miloševac?) Ovaj manastir se u narodu naziva Miloševac, a rječica na kojoj leži Miloševica. Lokalitet se nalazi na prostoru prijedorskog naselja Čirkin Polje i naziva se Crkvina, a u već pomenutom Šematizmu iz 1901.g.''Kaluđersko polje''3. Na dijelu manastirišta razvilo se seosko groblje i prilikom ukopa nailazi se na temelje građevina. Samo detaljna arheološka istraživanja mogu pomoći da istina o ovoj pravoslavnoj svetinji bude naučno razjašnjena i time stvorena mogućnost za rekonstrukciju i obnovu, kao što je to učinjeno sa manastirom Stuplje.

KARANOVAC

Ostaci ovog manastira nalaze se u pitomoj zaravni rječice Lubine, između sela Kijevci i Grbavci, u opštini Gradiška. Do Drugog svjetskog rata na ovom lokalitetu nalazila se kapela gdje se povremeno bogoslužilo i narod okupljao na molitvu. Zemljište je poslije postalo opštenarodna, a potom privatna svojina. * * *
U narodu postoji predanje da je tesani kamen sa ovog manastira, iz ruke u ruku, dopremljen u Banjaluku za gradnju Ferhat-pašine džamije. I ovdje posao čeka arheologe koji bi dali odgovor na mnoga pitanja i riješili postojeće nepoznanice.

OSOVICA

Ovaj manastir se nalazi na obroncima planine Motajice, na ušću potoka Manastirice u rječicu Osovicu, pored starog puta Kobaš – Prnjavor. Petar Momirović, dobar poznavalac našeg srednjovjekovlja, pišući monografiju manastira Gomionice, između ostalih ugašenih manastira pominje i Manastiricu4 - Osovicu pod Motajicom. Inače o ovom lokalitetu znaju i lokalni istraživači iz Prnjavora i Srpca koji su se profesionalno ili amaterski bavili istorijom svoga zavičaja5. Ime manastira Osovice češće se pominjalo zajedno sa manastirom Liplje, pa su se ponekad pogrešno i poistovjećivali. Liplje i Osojnica su sinonimi, a Osovica je zaseban manastir čija istorija i sudbina je povezana sa ostalim manastirima ovoga područja pa i lipljanskim. Isto kao što se u literaturi manastiri Liplje i Stuplje, skoro redovno pominju zajedno.

* * * U toku 2003.g. na lokalitetu manastira Osovice izvršeno je sistematsko ali ne i cjelovito arheološko istraživanje, pod rukovodstvom gospodina Milana Đurđevića, arheologa iz Gradiške, direktora Zavičajnog muzeja u Gradišci. Stručni nalaz je opravdao uloženi trud i pokazao da se radi o srednjovjekovnom lokalitetu, ali i da su razaranja manastirskog kompleksa bila tako velika da je danas vrlo teško raspoznati prave gabarite pojedinih objekata. Vjerovatno bi arheološko ispitivanje bilo potrebno provesti na širem prostoru lokaliteta. Gospodin Đurđević je napisao Stručni izvještaj sa prilozima geografskih karata, skica i fotografija o arheološkom nalazu na lokalitetu manastira Osovice. Ovaj dokument je osnova od koga bi se pošlo u nastojanju da se davno ugašeni manastir Osovica obnovi i da se vrati svojoj prvobitnoj namjeni i misiji.

Eparhija bihaćko-petrovačka

Manastir Rmanj


u Martin Brodu, posvećen sv. Nikolaju Mirlikijskom, podignut je 1443.godine. Pripisuje se kao zadužbina Katarine Branković – kćeri Đurđa Brankovića i supruzi Urliha II Celjskog. U starijim dokumentima manastir Rmanj se naziva: Hrmanj, Ajerman, Chermlja, Szermil, Hermanya, Herman. Početkom XVII stoljeća man. Rmanj postaje duhovni i administrativni centar, a ujedno postaje i sjedište dabrobosanskih mitroplita, za punih 110 godina. Najznačajniji od ovih mitropolita bio je, nesumnjivo, Mitropolit Teodor, koji je ponio i titulu egzarha cijele Dalmacije i koji je 1615. god. iz Rmnja osnovao prvu srpsku bogoslovsku školu – bogosloviju u manastiru Krki. U man. Rmnju je radila i ikonopisna škola, a u njemu su prepisivane sveštene i bogoslužbene knjige. U više navrata Turci su manastir rušili i palili, a monasi, koji nisu mučenički stradali, izbjegli su u Austro-ugarsku i tamo osnovali manastir Lepavinu i obnovili manastir Marču.
Prvi put manstir je srušen 1563. god. od Turaka, a obnavljan je 1608 i 1632/33. godine. Po drugi put Turci ruše ovaj manastir 1638. godine, a 1661. godine Turci pale manastir. Turci su opet zapalili manastir 1785. godine, poslije čega je ostao pust sve do 1863. god. kada je opet obnovljen. 1876. god. Turci opet pale i ruše manastir, no on biva obnovljen 1883. godine trudom i zalaganjem Gavre Vučkovića, trgovca iz Bos. Petrovca.
Za vrijeme bosansko-hercegovačkog ustanka bio je sjedište vlade vojske Goluba Babića. U istom manastiru održana je i Prva Srpska skupština pod predsjedavanjem Goluba Babića, o čemu ima opisano u knjizi Ilirska pisma od Artura Evansa. Na Veliki Četvrtak, 1944. godine, manastir su bombardovali Nijemci i porušili ga do temelja. Tom prilikom uništene su dragocjene freske kojima je manastir Rmanj bio oslikan. Punih 30 godina manastir je bio u ruševinama i sknavile su ga tzv. «narodne vlasti». Obnavljanje manastira započeto je 1974. godine, za vrijeme Episkopa dalmatinskog Stefana (Boce), a nastavljeno za vrijeme Episkopa dalmatinskog Nikolaja (Mrđe) i Episkopa Hrizostoma (Jevića), bihaćko-petrovačkog. Nakon višedecenijskog zapuštenja osvećeni su temelji za novi manastirski konak 1993. god., a zamonašen je i prvi sabrat manastira Rmnja, 1994. godine. U zadnjem ratu, manastir je oskrnavljen i devastriran od strane vojske R. Hrvatske, a povratkom prognanih monaha 1998. godine započinje nova obnova manstira Rmnja koja još uvijek traje.
Pored manastirske crkve, 2003. god. nastavljeno je sa započetom gradnjom konaka, koja još uvijek traje. Kao metosi – imanja manastira Rmnja u turskim fermanima pominju se sela Kolonić (Kolunić) i Hmoljnica (Smoljana), oba kod Bos. Petrovca. Mnogobrojni eksponati manastira Rmnja danas se nalaze po riznicama manastira i muzeja R. Hrvatske, dok se manji dio nalazi u Srbiji. Najveći dio manastirskih eksponata uništen je za svagda od Turaka, ustaša i komunista. Bratstvo manastira Rmanj danas broji tri sveštenomonaha: iguman Serafim (Kužić), nastojatelj manastira; iguman Sofronije (Nikić) i protosinđel Sergije (Karanović). Pri manastiru danas postoji krojačka radionica za svešteničke odežde «Sveti Vasilije Ostroški», koju vodi protosinđel Sergije (Karanović), a bratija se pored toga bavi još i pčelarstvom.

Manastir Glogovac u Janju, selo Babići, kod Šipova.


Ovaj srednjovjekovni manstir porušen je od Turaka, odmah poslije okupacije Bosne. Nova crkva manastira Glogovca, poslije dužeg opustošenja, podignuta je 1867-1869. godine, za vrijeme Omer-paše Latasa. Osvećena je 1869. god. od Episkopa Dionisija Milijevića. 14. oktobra 1944. god., na praznik Pokrova Presvete Bogorodice, manastirski hram je zapaljen od ustaša. Za vrijeme Episkopa Andreja (Frušića), banjalučkog, hram je obnovljen i osvećen, ali kao parohijska crkva. Osvećenje su izvršili episkopi žički Vasilije (Kostić) i banjalučki Andrej (Frušić). Manastir Glogovac oduvijek je bio duhovni centar Janja. Poslije Drugog svjetskog rata, komunistička vlast, nasilno je ukinula ulogu i značaj ovog manastira, ali osnivanjem bihaćko-petrovačke eparhije, obnovljena je duhovna i kulturna manifestacija, koja se održava svake godine pod imenom «Janjski sabor», koji se održava svake godine u man. Glogovcu u Nedjelju Svih svetih.

Manastir se nalazi u fazi generalne rekonstrukcije koja je započela ? godine.

Manastir Veselinje



u selu Vrba – Kamen, kod Glamoča, posvećen je Rođenju sv. Jovana Krstitelja. Nova crkva manastira Veselinje, podignuta je na temeljima stare, koja je zbog dotrajalosti srušena. Veselin i Paula Naerlović, iz Buenos Airesa, blagoslovom tadašnjeg dalmatinskog Episkopa Stefana (Boce), podigli su novu parohijsku crkvu i novi parohijski dom 1970-1975. godine. Kao ktitor i veliki dobrotvor, Veselin Naerlović je je 1983/4. god. izrazio želju da parohijska crkva parohije Kamen – Vrba bude proglašena manastirom, što je i učinjeno na Tominu nedjelju 1985. godine.

Manastir je teško oštećen od Hrvatske vojske u toku rata 1995/96. godine, te u još dva navrata 1998. i 1999. godine. U krugu manastira postoje još i ktitorska kapela i kapela spomen-kosturnica novomučenika postradalih od ustaša 1941-1945. god. u jami Korićna i drugim jamama pored Glamoča. Ova spomen-kosturnica još nije dovršena.


Manastir Klisina



Manastir Klisina, u selu Ništavci kod Prijedora posvećen je sv. vmč. Marini. Sagrađen je na starom manastirištu, na kom je 1991-1993. god. podignuta manastirska crkva kao filijalni hram parohijske crkve Svete Trojice u Oštroj Luci. Nova crkva sagrađena je, pak, na temeljima stare, od ustaša zapaljene i porušene crkve 1941. godine. Cve do 1941. godine na mjestu današnjeg manastira nalazila se mala drvena crkva, čiji su temelji pronađeni prilikom kopanja temelja za sadašnji manastirski hram, kao i grobovi u samom hramu i oko hrama. Prvobitni, srednjovjekovni manastir, porušen je odmah poslije pada Bosne pod Turke 1463. godine, a bio je posvećen Sretenju Gospodnjem. Narodno predanje sačuvalo je uspomenu na porušeni manastir samim imenom Klisina, koja dolazi od grčke riječi «EKLISIJA» - CRKVA, a isto tako i okupljanjem na praznike Sretenja Gospodnjeg i na praznik sv. vmč. Marine, oko jednog improviziranog zvonika. Prilikom osvećenja nove crkve, 1993. godine, Episkop i prisutni narod izrazili su želju da se uz novopodignuti hram podigne konak i da se proglasi manastirom. Osvećenje temelja za novi konak izvršeno je već 1994. god., a njegova gradnja počela je poslije rata, 1997. godine. Proglašenje manastira učinjeno je 01. januara 1998. godine. Tom prilikom Episkop Hrizostom proglasio je manastir Klisinu kao SVETOMARINSKU OPŠTEŽITELjNU OBITELj. Uskoro poslije ovoga, zamonašen je i prvi monah manastira Klisine, 2000.-te godine, a osvećenje manastirskog konaka izvršeno je 2001. godine.

Eparhija zahumsko-hercegovačka

Manastir Tvrdoš



Manastir Tvrdoš je posvećen Uspenju Presvete Bogorodice i podignut je na stijenama mjesta Tvrdoša, kraj desne obale rijeke Trebišnjice, na 4 kilometra zapadno od Trebinja. Govoreći o Tvrdošu u inače sasvim kratkim osvrtima, naši istoričari smatrali su za dovoljno da kažu da je to manastir "iz srednjeg vijeka" i da je poznat kao Trebinjski manastir. Međutim, po narodnom predanju koje je, istina, relativno kasno zapisano, Tvrdoški manastir je osnovao Sv. car Konstantin i majka mu Jelena, a zatim je, pošto bješe srušen i zapustio, postao zadužbina kralja srpskog Milutina, krajem XIII ili početkom XIV vijeka. Temeljnu obnovu 1509. godine izvršio je mitropolit Trebinjski Visarion I. Od tada trobrodne crkve sa kubetom sačuvani su do danas temelji, šest kamenih stubova, presto na gornjem mjestu i dijelovi zidova sa ostacima fresaka. Manastir je dva vijeka, ako ne i više, bio sjedište Humsko-Hercegovačke, tada zvane Trebinjske mitropolije. U tursko-mletačkom ratu Venecijanci su 1694. godine digli crkvu i cio manastir lagumom baruta u vazduh, što je opisao Hercegovac Vladimir Ćorović, zaslužan, pored ostalog, i za opis istorije skoro svih hercegovačkih manastira. Crkvu je tek 1928. godine obnovio novi zadužbinar Nikola Runjevac, bogati Trebinjac iz Amerike. Tada je opravljen manji, stari konak i podignut novi i veći konak. Veliki preporod i intenzivnu obnovu manastir doživljava od 1955. godine i ta obnova traje do danas. Ostaci drugih manastirskih građevina: konaka, kelija, trpezarije, podruma i okolnog grada i kule, stoje i danas kao svjedoci slavne i krstonosne, ali vječno žive istorije ove Tvrđe Pravoslavlja u Starosrpskoj zemlji Travuniji i Zahumlju = Humskoj Zemlji Hercegovini i Primorju, gdje su apostolovali Sveti Apostoli, Sveta Ravnoapostolna Braća Kirilo i Metodije, i za njima Svetitelji Božji: Sava Prvi i Drugi, Ilarije, Sveti Danilo II, Visarion I i II, Sveti Vasilije Tvrdoški i Ostroški, i u prvoj četvrti 20 vijeka Sveti Petar (Zimonjić), novi srpski Sveštenomučenik Jadovinski i Jasenovački. Po razrušenju manastira Tvrdoša krajem XVII vijeka, mnoge duhovne i kulturne visokovrijedne svetinje i dragocjenosti iz Tvrdoša prenesene su u Manastir Savinu. Svoj život ovaj manastir je nastavio ne samo u Savini, nego još više u nedalekom metohu - manastiru Dužima. U Tvrdoš je donijeta iz manastira Duži oktobra 1992. sveta ruka nepoznatog Svetitelja, najvjerovatnije Sv. Kraljice Jelene, Milutinove i Dragutinove majke (kao što je ista bila u manastiru, prema zapisu na Šestodnevniku manastiraTrebinja koji je sada u Savini). Danas je manastir Tvrdoš opet sjedište Humskog = Zahumsko-Hercegovačkog i Primorskog Episkopa, sa igumanom jeromonahom Savom (Mirićem) i monaškim bratstvom, koje se stara, uz pomoć Božiju i dobrih ljudi, da Svetinju Tvrdoške Bogorodice još više obnovi.

Hercegovačka Gračanica



Jovan Dučić, najveći srpski pjesnik i diplomata, sahranjen je u crkvi Blagovještenja, Hercegovačkoj Gračanici, na brdu Crkvini. To je treća replika Gračanice sa Kosova u savremenoj srpskoj crkvi. Crkvina, brdo u istočnom dijelu Trebinja, odakle se širi vidik na grad i rijeku Trebišnjicu i mostove, kroz vijekove je predstavljalo uzvišenje hodočašća i mira. Nekada se tu nalazila crkva Svetog Mihajla, srednjevjekovna zadužbina kralja Milutina, a sada crkva Blagovještenja - Hercegovačka Gračanica. Blagoslov za projektovanje je dobio Predrag Ristić koji je trebao da izrazi pismeno iskazanu čežnju i posljednju želju iz Dučićevog testamenta. Crkva je građena u tipično vizantijskom stilu, ali prema riječima arhitekte "ne predimenzionirana i grandiozna, ne bukvalna, sterilna muzejska kopija, već isključivo nastavljanje, gračaničko - mitna jednom data za svagda sveta tajna, koja je postavljena kao neprolazni i u sve vreme savremen zakon". Načinjena je od čitave kompozicije različitih građevinskih materijala objedinjujući zahtjeve i nekadašnjeg i sadašnjeg neimarstva. Zidovi su od armiranog betona, stim što je unutrašnji dio obložen ciglom, a spoljašnji sigom uz ornamentiku takođe od cigle. Kameni blokovi u osnovici su izpodručja Popovog polja, sigaje iz Taora, cigla iz Čerevića (Vojvodina). U građevinama ovog tipa ne koristi se običan kreč, pa je upotrijebljen kreč iz Nevesinja, star preko 20 godina. Crkva je petokupolna, podignuta je na 16 stubova i svi su kvadratnog presjeka osim jednog koji ima kružnu osnovicu, a koji je naslonjen na kamen donesen iz Gračanice sa Kosova. Prema predanju kamen koji se prenosi sa ognjišta unosi duh stare kuće u novu. Pod je umjetnička izrada Vladana Bankovića iz Beograda a kopija je poda iz zadužbine cara Dušana - crkve Svetim Arhanđelima iz Prizrena. Crkva je životopisana seko tehnikom sa izrazitim uticajem vizantijskog slikarstva Stamatisa Sklirisa, a zasluge za to pripadaju Aleksandru Živadinoviću i njegovim pomoćnicima. Prestone ikone radila je sestra Tekla iz manastira Dobrićevo, dok je ikonostas rađen pri manastiru Tvrdoš. Luster je poklon Radmile Tupanjac, supruge ktitora, koji je po njenoj narudžbi rađen u Solunu. Krstove je izradila industrija alata iz Trebinja, a pozlatu krstova Boris Ivančev iz Novog Sada. Zvona je lila livnica iz Futoga. Na crkvini na više hiljada kvadratnih metara,nalaze se i zvonik, galerija ikona, Vladičanski dvor, amfiteatar, koji sa dodatnim sadržajima čine kompleks dostojan divljenja. Mjesto u unutrašnjosti crkve - Hercegovačke Gračanice gdje su pohranjene seni pjesnika Jovana Dučića U okviru kompleksa Crkvina nalazi se i Vladičanski dvor koji u svom sastavu ima Galeriju ikona sa ikonopisačkom radionicom, kao i prostor predviđen za likovne izložbe, projekcije multimedijalnih sadržaja, a pogodan je i za književne večeri i sve vrste prezentacija i promocija. U sastavu Vladičanskog dvora postoji galerija ikona poznatih ikonopisaca našeg vremena, kao i ikonopisački atelje. Sve ikone su rađene po kanonima pravoslavne crkve, na stari - predanjski način, na drvetu i podlozi od čistog zlata sa prirodnim materijalima (pigmenti i jajčana tempera). U galeriji se, pored ikona, mogu kupiti vrlo lijepi i prigodni pokloni: - umjetnička keramika i oslikano staklo (vaze, čiraci, ...) - kutije za tamjan mi krstovi u duborezu - ikonostasi i sav mobilijar za crkve - zlatotkana vezenina (barjaci, svešteničke odežde i slično) Zasigurno najljepša pozornica u Hercegovini je anfiteatar na brdu Crkvina iznad Trebinja. Rađen je po projektu Raše Nevenića, pejzažnog arhitekte. U njemu se održavaju razne kulturne manifestacije,pozorišnih predstava, folklornih nastupa, muzičkih događaja pa do pjesničkih večeri.Posebnost ambijenta je u panoramskom pogledu koji se pruža sa visine na grad i okolna brda. Branko Tupanjac rodom iz Bileće i biznismen iz Čikaga na Kongresu srpskog ujedinjenja u Klivlendu( SAD) održanom septembra 1999 god. saopštio je svoju spremnost da bude ktitor hrama već nazvanog Hercegovačka Gračanica, čiji su temelji bili osveštani. Potom u decembru iste godine posjetio je Trebinje gdje je sa vladikama Grigorijem i Atanasijem utvrdio detalje o izgradnji hrama na Crkvini gdje su radovi počeli u martu sledeće godine. „A ja sam zbilja želio da ostane nešto vrijedno u srpskom rodu i htio sam da Trebinje dobije i da srpski narod dobije nešto od starog samopouzdanja pogotovo u ovim teškim vremenima, u ovim ratovima i u ovoj ekonomskoj nemoći. Tako je i bilo zato sam toliko sretan. Ja ne znam vi ljudi koji gledate sa strane, vi ne možete vidjeti moju sreću, jer ja sam napravio više nego što sam i u snu sanjao. Bilo bi dosta ljudi koji bi sada htjeli da prave crkvu , ali ne mogu da nađu Dučića!“ riječi su ktitorove. Nekoć je Jovan Dučić izrekao riječi uz iskreno i veliko poštovanje prema velikom srpskom pjesniku Jovanu Jovanoviću Zmaju, a koje danas vrijede kako za njega samoga tako i za ktitora: „ Viktor Igo je rekao: „Posejte sela evanđelima“, Posejmo mi našu zemlju primerima ljubavi svake vrste. Istorija nije ništa drugo nego priča o velikim ljudima. Istaknimo te velikane, da vidi svet da znamo šta je zasluga i da verujemo u veličinu. Podignimo spomenik našem pesniku , koje ima toliko krupno mesto u životu svih nas. Naučite decu šta im je on ostavio.“ „U znak priznanja za veliku ljubav prema svetoj crkvi , posebno iskazanu kroz ktitorstvo hrama Blagoveštenja na Crkvini, vječnom prebivalištu i seni Jovana Dučića“, Sveti arhijerejski sinod srpske pravoslavne crkve odlikovao je Branka Tupanjca ordenom svetog Save І stepena. A inženjer Mato Uljarević je odlikovan ordenom Svetog Save ІІ stepena „ u znak priznanja za veliki trud i stručni rad u izgradnji hrama“. Starješina Manastira Hercegovačka Gračanica je jerej Stevan Kovačević.


Manastir Žitomislić

Manastir Žitomislić je posvećen Blagovještenju Presvete Bogorodice, iz XV je vijeka i obnovljen je 1563. godine od braće pravoslavnih Srba Miloradovića-Hrabrena, u selu Žitomisliću, timaru ove stare srpske poznate velmoške i zadužbinarske porodice. Rodonačelnik bratstva Miloradovića-Hrabrena, koje je živjelo u predjelima stolačkih Dubrava i Hrasna, vojvoda Stjepan Miloradović pominje se 1416. godine, a u turskim popisima defterima iz 1468. i 1477. god. pominju se sinovi: vojvoda Petar i braća mu Radoje i Vukić. Porodična nekropola Hrabrena nalazi se u Radimlji, a kompleks crkve sa grobovima i dvije kamene sudačke stolice na Ošanićima kod Stoca. Na stećku u Radimlji piše:"Sie leži dobri Radoe sin vojvode Stjepana na svojoj baštini na Batnogah si bilig postavi na me brat moi boevoda Petar." Sredinom i krajem XVII vijeka neki od Miloradovića se sele u Rusiju, ali 1707.g. dolaze braća Mihajlo i Gavrilo da posjete svoju zadužbinu Žitomislić i donose darove Petra Velikog, a 1711.g. u vrijeme rusko-turskog rata, Mihajlo kao "srpski pukovnik" dolazi na Cetinje i na Vidovdan, sa vladikom Danilom II Petrovićem, objavljuje proglas o ustanku protiv Turaka. Godine 1760. u Austriji oficir Jeronim Miloradović-Hrebrenović od Dubrava postaje plemić, a zatim u Rusiji general ruske vojske. Godine 1883. potomak Hrabrena, ruski grof Grigorij posetio je Žitomislić, darivao ga, postavio ploču na južnom zidu priprate. Postoji manastirski pečat Žitomislića iz 1585. godine, s natpisom:"Se pečat stoe Blgovešč. Prestie Bci mn. Ž. 1585".
Godine 1602/03. ima zapis majstora Vukašina iz manastira Orahovice, uklesan na kapitelu južnog stuba Žitomislićke crkve. 5. maja 1609.g. dovršen živopis Žitomislićkog hrama po poruxbi igumana Save, trudom i troškom jeromonaha Maksima, možda iz porodice Hrabrena. Manastirska crkva je ubrzo opremljena krstionicom, prestonim ikonama i bogatim ikonostasom u pozlaćenom duborezu. Inače, Žitomislićki hram je imao u pozadini zidani ikonostas, kao još neke crkve iz XV i XVI vijeka. Za igumana Save (1609-1616), Visariona (1616-1617) i Serafiona (1618) u Žitomisliću je prepisano više od deset važnih crkvenih knjiga, a godine 1618/1619. završen je ukrašeni manastirski pomenik, gdje se pominju svi srpski kraljevi, arhiepiskopi i igumani Žitomislića, kao i svi muški i ženski članovi porodice Hrabrena. Monasi manastira Žitomislića u XVII vijeku značajne su ličnosti, stižu do Svete Gore i postaju Hilandarski igumani. Kaluđeri se bore za očuvanje svog naroda i manastira od ratova, hajdučije, zuluma.

Godine 1663. manastir je obnovio česmu (vjerovatno vodovod). 1675. godine proiguman Serafion je dao da dobar majstor uradi pozlaćeni duborez carskih dveri. Jeromonah Žitomislićki haxi-Jeremija poklonio je 1684.g. srebrenu petohljebnicu; a 1689.g. sakovan je u Sarajevu duborezni krst okovan srebrom, čuvan donedavno u manastiru. Mitropolit Dabrobosanski Visarion, iz Žitomislića, poklonio je 1691.g. srebrom i zlatom okovano štampano rusko Jevanđelje i 1699.g. nalonj duborezan i ukrašen intarzijom, iste godine vjernici braća Vitkovići darovali su srebrno kandilo ukrašeno predstavama Raspeća, Bogorodice i Sv. Đorđa. Mnogo je knjiga prepisano i ukrašeno u manastiru Žitomisliću. Oko crkve ima staro manastirsko groblje, sa starim vrijednim spomenicima. Godine 1890. jeromonah Hristifor Milutinović, kasnije iguman, iskopavao je grobove u Orlovcima (Crkvini) i tada otkrio "hram sa više oltara". U Žitomisliću su se školovali mnogi značajni Srbi, ne samo Hercegovci, u XVIII i XIX pa i u XX vijeku, iz njenog bratstva proizašli su brojni narodni duhovnici i arhipastiri ove i drugih eparhija Srpske Crkve. Godine 1858. ovdje je otvorena Pripravna duhovna škola, prva te vrste u Bosni i Hercegovini. 26. juna 1941.g. ustaše su pobile cijelo bratstvo manastira Žitomislića, njih osam, i bacile u Vidonjsku jamu na desnoj obali Neretve, a manastir je opustio, jer su krajem 1941. godine sve konake, osim jedne male zgrade, zapalili Hrvati i Nijemci, pošto su prethodno sve opljačkali, prije svega manastirsku riznicu, arhivu i biblioteku. Manastirska crkva je tada samo čudom Božijim ostala pošteđena. U nedjelju 3. februara 1991. Godine u Žitomisliću, u mermernu grobnicu iznad oltara prema istoku, svečano su sahranjene mošti Žitomislićkih novomučenika (izvađenih krajem 1990.g. iz jame Vidonja), uz sasluženje Srpskog Patrijarha Gospodina Pavla. Manastir Žitomislić je od Hrvata spaljen i srušen, polovinom juna 1992. godine, a potom je velikom količinom podmetnutog eksploziva miniran do temelja, zajedno sa konacima, čak je spaljen i miniran grob novomučenika Žitomislićkih monaha. Sestrinstvo sa igumanijom Evpraksijom i duhovnikom igumanom Jovanom (Nedićem) izbjeglo je iz manastira neku sedmicu prije uništenja manastira. U toku 2003. i 2005. godine obnovljena je crkva i stari konak i osveštani od strane Patrijarha Srpskog Gospodina Pavla maja mjeseca 2005. godine. Danas, sa arhimandritom Danilom (Pavlovićem), bratstvo manastira se stara da Svetinju manastira Žitomislić još više obnovi.


Manastir Zavala


Manastir Zavala je posvećen Vavedenju Presvete Bogorodice i nalazi se na početku zavalske vale, s jugozapadne strane Popova Polja, pod brdom Ostrogom. Specifičnost arhitektonskog rješenja manastirske crkve uslovljena je njenim položajem koji odaje jasan utisak isposničkog monaškog prebivališta. Spolja hram ima jednobrodnu osnovu završenu polukružnom apsidom na istoku, dok je unutrašnjost složenije riješena. Svojom sjevernom stranom crkva je u pećini, dok je veći dio broda i oltar u južnoj strani veće stijene. Iznad ove pećine, na oko 100 metara naviše, postoji još jedna pećina ulaza koliko ljudski rast, ali se pruža dublje u brdo Ostrog i postepeno silazi u dubinu, gdje se primjećuju stalagmiti i stalaktiti. Na drugoj, jugoistočnoj strani ove zavalske vale, u brdu iznad sela Zavala, prema selu Belenići, ima tzv. "Grad u Klisuri", tj. kula ili tvrđava, na strmoj stijeni, zidova tvrdo građenih od tesanog kamena, sa dimenzijama unutra 6.40h2.60m, visine ruševine oko 7m, zidovi 20 2.50; okolo ima avliju 14h10m; ispod kule je velika jama "Tamnica" ili "Zmajevica", a u jami se vidi pećina; po narodnom predanju ovo je podigao Herceg Stefan da bi se sklonio od sina poturčenjaka kada je bježao iz Blagaja sa blagom. U samom selu Zavali postoji zidana kula, probijena granatom, u kojoj su u vrijeme Morejskog rata živjeli Kadijevići Srbi, koji danas žive u Metkoviću). Crkva zavalska je iz 13. vijeka sudeći po pečatu iz 1271.g.

Prema narodnoj tradiciji postanak crkve Vavedenja Presvete Bogorodice vezuje se još za prvog hrišćanskog cara Konstantina, koji je stigavši u Zavalu, i vidjevši da je stanovništvo pobožno, odlučio da i tu sagradi hram. Car je ostavio Bogorodičinu ikonu na brdu Petkovica sa namjerom da mu tu bude podignuta zadužbina. Drugoga dana pak pronađoše ikonu ispred ulaza u pećinu, na mjestu današnje crkve. Ikonu su vratili na prvobitno mjesto, ali se čudesno premještanje njeno ponovi i u naredna dva dana, te car uvidje da mu je sama ikona pokazala mjesto podizanja crkve. Prostor Zavale je izvjesno staro hrišćansko središte, jer su u selu Zavali, na mjestu zvanom Crkvine, nađeni temelji dvije pravoslavne crkve iz vremena prije Zapadnog raskola, 8-11. vijek (dakle iz doba vizantijske i srpske vladavine), koje su imale oktagonalne stubove, dakle bile tribrodne, i sa pletenim ornamentima u kamenu, što je Vizantija ostavila kao nasljeđe i drugdje u našem Primorju i Dalmaciji. Ovdje je nekad bilo zajedničko svetište drevne jedinstvene Katoličanske Pravoslavne Crkve (čije je konačno razdvajanje došlo tek sa 4. krstaškim ratom, početkom 13. vijeka), kao i u nedalekom Stonu na Pelješcu (od Zavale do mora je jedva 12 km). U najnovijim iskopavanjima ispod same crkve manastira Zavale, prilikom sanacije od zemljotresa (2000-2002.g.) otkriveni su ispod oltarskog dijela stariji temelji,vjerovatno ranije, možda i prvobitne crkve. Prvi pisani pomen manastira Zavale je, koliko do sada znamo, iz 1514.g. kada manastir kupuje vinograd u Orahovom Dolu; prva obnova 1587; a crkva je živopisana 1619.g. od poznatog zografa Georgija Mitrofanovića.

Ovdje je stupio u monaštvo Sv. Vasilije Ostroški Tvrdoški i Zavalski iz nedalekih Mrkonjića. Manastir je imao znatan broj poznatih duhovnika i crkveno-narodnih vođa, kao i veći broj starih značajnih rukopisnih i prvih štampanih srbuljskih knjiga (na jednom od tih zavalskih rukopisa, Bogorodičniku, koji ljeta Gospodnjeg 1566. pisa "jerođakon Mardarije od Srbske zemlje", ostao je zapis da je knjiga pisana u doba turskog sultana Sulejmana: "Tada bi od njega velika tuga na zemlji i veliko gonjenje na hrišćane (pravoslavne) i gaženje od Izmailjćana (muslimana), kao što beše u dane zlog cara Iroda judejskoga") zatim vrijednih ikona i drugih dragocjenosti. Za manastir Zavalu načinjen je prepis Hilandarskog Tipika Sv. Save sa prepisa Miha iz 15.v., koji je nastao sa prepisa monaha Marka iz 15.v. (v. V.Ćorović, Južnosl.filolog, II, 1921, 120 i u izd. DELA SV. Save, SANU 1935). Veliki dio tog duhovnog i kulturnog blaga opljačkan je i uništen od ustaša tokom II svjetskog rata, kao i tokom posljednjeg rata kada je znatno oštećena manastirska crkva i konaci, i uništeni srpsko selo Zavala i cijela manastirska parohija. U najnovije vrijeme, uz pomoć priložnika i ktitora, manastir je obnovljen, izvršena je restauracija fresaka i obnova crkve, radi se na obnovi manastirskog konaka, a sve pod nadzorom i trudom igumana zavalskog Vasilija.

Manastir Dobrićevo


ISTORIJAT MANASTIRA
Manastir se nalazi sa lijeve strane magistralnog puta Bileća-Trebinje, oko 12 km južno od Bileće, nedaleko od Bilećkog jezera, u selu Orah. Prvobitno se nalazio pokraj same rijeke Trebišnjice u Dobrićevskom selu. Podignut je na temeljima ranohrišćanske bazilike, prema manastirskom pečatu iz 1232. godine ("Monografija manastira Dobrićevo" Leontije Ninković, str.4). Godine 1967, u ono vrijeme skupim i veoma složenim konzervatorskim zahvatom je prenesen na sadašnju lokaciju. Prenošenje je izvršeno u okviru projekta spasavanja spomenika kulture i umjetnosti iz potopljenog područja rijeke Trebišnjice, koji su realizovali stručnjaci naših Zavoda za zaštitu spomenika i Standford univerziteta iz Los Anđelesa (SAD).
Pored crkve na novu lokaciju preneseni su i neki pomoćni manastirski objekti, grobovi sa spomenicima, kao i Crkva Sv. Nikole sa Nistihalja, koja se danas uklapa u jedinstven arhitektonski kompleks manastira Dobrićevo. Manastir Dobrićevo svojom arhitekturom i živopisom spada u red najznačajnijih srpskih srednjovjekovnih manastira. Sondažna, ali ne sistematska arheološka iskopavanja ukazuju da je manastir nastao prije 15. vijeka, a narodna tradicija, tako prisutna i dominantna, vezuje ga za nemanjićki period, na što ukazuju i skromni ostaci fresaka srpskih vladara Sv. Simeona Mirotočivog i Sv. Stefana Dečanskog u najstarijim slovima centralnog živopisa. Stručni radovi i monografija ovog manastira takođe potvrđuju datiranje manastira u nemanjićki period. Posebnu vrijednost ove crkve predstavljaju freske nastajale jedne preko drugih različitim tehnikama, od različitih živopisaca i u različitim vremenima, što je umnogome otežavalo njihovo skidanje i ponovno postavljanje. U zapisu Teodora Zografa iz 1672. godine, koji je ujedno i najranije datirani dokument o postajanju fresaka i njihovom retuširanju govori se da je crkvu obnovio pop Bajović (Jeromonah Mojsej), a da je autor fresaka slikar Teodor, ujedno i retušer starijeg živopisa. U starijim slojevima rađenim u alseko tehnici otkrivene su freske koje je radio Georgije Mitrofanović krajem 16. ili početkom 17. vijeka, koji je u to vrijeme smatran najznačajnijim freskopiscem (freskopisao manastir Zavalu, Pećku Patrijaršiju, Hilandarsku trpezariju). U dugoj i burnoj istoriji manastir je bio centar duhovnosti i pismenosti, a istovremeno je služio i kao mjesto pomirenja zavađenih naroda i plemena pod "Dobrićevskim kolom", tj. pod manastirskim polijelejem. To kolo, drveni polijelej, u stvari je remek djelo Gerasima Dobrićevca iz 1754. godine, rađeno u drvetu i sedefu i ukrašeno ikonama. Sačuvano je danas u još živoj narodnoj zakletvi: "Tako mi kola Dobrićevskog i kubeta Kosijerevskog! Među naročitim manastirskim svetinjama koje privlače pažnju brojnih posjetilaca su čudotvorne mošti nepoznatog Svetitelja, kao i freska Tajne Večere. Freska Tajne Večere

Jedinstvena je po tome što je Gospod Isus Hristos sa strane, a ne u sredini, kako je uobičajeno u freskopisanju, a na njoj se uočava i pribor za jelo, koji budući slikan po uzoru na tada postojeći, za to vrijeme 16. vijeka vjerodostojno oslikava visok stepen srpske kulture. Posljednjih godina manastirski kompleks se sve više uređuje, posjetioci su sve brojniji, a o Troičinu dne kada se održava Dobrićevski sabor, ovdje bude više hiljada posjetilaca i učesnika različitih kulturnih sadržaja. Manastir tako sve više dobija onaj sjaj, značaj i ulogu koju je imao vijekovima. U novije vrijeme u blizini manastira (na manastirskom imanju), po blagoslovu Njegovog Preosveštenstva Episkopa Zahumsko-hercegovačkog i primorskog Gospodina Grigorija osnovan je skit Sv. Ane, u kome trenutno žive dvije monahinje.


Manastir Petropavlov

Manastir Sv. Apostola Petra i Pavla smješten je nadomak mesta Čičeva u Petropavlovom polju, na četvrtom kilometru jugozapadno od Trebinja. Pomenuto polje okruženo je sa tri strane brdima iza kojih se pruža more, a sa četvrte otvoreno prema gradu koji je istovremeno i dovoljno blizu da zadovolji eventualne potrebe manastira, i dovoljno daleko da mu obezbijedi neophodni mir. Nedaleko od manastira prolaze dva značajna puta: jedan novoizgrađeni, koji vodi ka Herceg Novom udaljenom od Trebinja oko 40 km i drugi – prema Dubrovniku, udaljenom oko 25 km. Blizina ova dva turistička centra, kao i blizina poznate Pavlove pećine smještene u stijenama iznad manastira, čine ga – naročito u ljetnjim mjesecima – sve češćim svratištem vjernika, poklonika, ali i stranih turista. Petropavlovsko opštežiće uspostavljeno je krajem avgusta 1998. godine, kada je za potrebe sestrinstva sagrađen novi konak sa manastirskim paraklisom (posvećenim Saboru Presvete Bogorodice 26. decembra / 8. januara). Osim konaka, manastirski kompleks sačinjavaju dvije Crkve: jedna posvećena Sv. Ap. Petru, u današnjem obliku obnovljena 1906. godine za vrijeme Sv. Mitropolita Petra Zimonjića i to na temeljima iz druge polovine IV vijeka, i druga posvećena Sv. Ap. Pavlu danas još uvijek u ruševinama, koja je prvobitno bila samo krstionica a tek sredinom V vijeka pretvorena u Crkvu. Izrada projekta i prikupljanje sredstava za obnovu Pavlove Crkve su u toku. Manastirska zemlja izvan kapija uglavnom je pod vinovom lozom, voćnjacima i maslinama. Podaci o manastirskoj crkvi Pored konaka sa kapelom (paraklisom) i pomoćnih zgrada, kompleks Petropavlovog manastira obuhvata i dvije crkve. Prva, veća, podignuta je 1906. godine za vreme episkopovanja Sv. Sveštenomučenika Mitropolita Petra Zimonjića i to na temeljima koji – prema mišljenju arheologa – datiraju još iz druge polovine četvrtog veka.Druga, manja, koja je danas još uvijek u ruševinama, u stvari je dograđena uz već postojeću baziliku i predstavljala je trikonhos podignut nad starijom krstionicom, otkrivenom tokom arheoloških istraživanja proteklih godina. Po svemu sudeći, bazilika posvećena Ap. Petru služila je kao saborni hram u kome su obavljana bogosluženja, a trikonhos sa krstionicom posvećen Ap. Pavlu bio je mjesto gdje se obavljalo krštenje i gdje su (što se vidi iz ostataka 16 grobova u njemu pronađenih) nerijetko bili sahranjivani vjerni. Prema mišljenju prof. Đorđa Jankovića koji je sa timom arheologa u trikonhosu Ap. Pavla vršio iskopavanja tokom 2001. godine, ova dva hrama potiču iz antičkog perioda. Istinitost njegove pretpostavke da je ovo mjesto bilo Saborni hram mjesta Ziza i možda episkopsko sjedište toga vremena, pokazalo bi da je Trebinjska Episkopija toga vremena mogla biti utemeljena još u antičko doba. Predanje prenošeno sa koljena na koljeno okolnog stanovništva, a vezano za boravak Ap. Pavla i Ap. Tita na ovim prostorima u vrijeme njihovog misionarskog putovanja ka Dalmaciji – još je jedna potvrda velike starosti oba hrama. Pored toga, o njihovoj starosti svjedoči izuzetna sličnost sa pojedinim hramovima građenim u približno isto vreme (Bazilika Sv. Davida u Solunu i Ečmiadzin kod Erivana, a kada su u pitanju trikonhosi – crkvice severne Ilirije i Dalmacije iz perioda IV do VI vijeka). Istraživanja pokazuju da su hramovi više puta rušeni. Bazilika je prvi put stradala početkom V vijeka, pri pohodu zapadih Gota iz Grčke na Italiju, a drugi sloj rušenja se vezuje za pohod Avara u Dalmaciju krajem VI i početkom VII vijeka, kojom prilikom su stradale i još neke crkve iz okoline Trebinja. Smatra se da nakon požara u vreme Avara (između 597. i 615) ova crkva sve do 1906. nije obnavljana. Iskopavanja i nova istraživanja u ovom hramu svakako bi dala potpunije podatke. U trikonhosu Ap. Pavla vjerovatno se služilo nešto duže. No poslije 1377. (godina ponovnog uspostavljanja rimokatoličkog episkopskog sjedišta u Trebinju), obje se crkve koriste za sahranjivanje. Pripreme za rekonstrukciju i obnovu Pavlove crkve su u toku. A pojava da se dva hrama podižu jedan uz drugi, osobena za kasnoantički i ranovizantijski period u Dalmaciji i šire, objašnjava se potrebom da se uz Saborni hram podigne i crkva posvećena mjesnom mučeniku, posredniku ili zaštitniku, što je Apostol Pavle za ove prostore, izgleda oduvijek bio...

Petropavlovska obitelj danas, sa igumanijom Pavlom, broji 10 sestara: sedam monahinja i tri iskušenice. Osim vremena tipikom predviđenog za bogosluženje, svoje vrijeme sestre provode i u radionicama od čijih prihoda manastir živi. Trenutno su aktivne: radionica za šivenje i vez (obični i zlatovez), i to svešteničkih i vladičanskih odeždi, litija, crkvenog odjejanija, daraka i sl radionica za ikonopis, u kojoj tri sestre uče i stvaraju po uzoru na stare majstore vizantijske umetnosti radionica za proizvodnju tamjana, u kojoj se pravi tamjan sa mirisima eteričnih ulja biljaka karakterističnih za područje istočne Hercegovine: lavande, kadulje, vrijeska, metvice. radionica za kaligrafiju, u kojoj se – takođe po uzoru na vizantijsku umetnost – izrađuju čestitke, razglednice, ukrašena vaskršnja jaja i slični predmeti izrađeni ovom tehnikom.
Zahvaljujući blagoj klimi i velikom broju sunčanih dana u godini, padine okolnih brda su obrasle raznovrsnim ljekovitim biljem, pa je branje i sušenje toga bilja u sezoni njegovog cvjetanja, kao i izrada raznovrsnih čajeva i melema od njega, još jedna od aktivnosti kojom se sestre u slobodno vrijeme bave. U obližnjoj školi monahinje predaju veronauku, a u dane subote i nedjelje su sa djecom koja tu školu pohađaju organizovana druženja u manastiru kroz razne sekcije ili izlete u prirodu. Manastir je – u duhu Eparhije čiji je organski dio – tokom čitave godine, a naročito u letnjem periodu otvoren za posjete brojnih gostiju, prije svega pravoslavnih hrišćana iz zemlje i čitavog svijeta. Možda je upravo posljednja činjenica razlog što se među sestrama manastira nalaze i monahinje iz drugih zemalja, Evrope i Amerike.


Manastir Duži

Manastir Duži je jedan od mlađih manastira na ovim prostorima. Njegovo ime se pominje tek krajem XVII vijeka Kao što se već zna, po razaranju Tvrdoša 1694.g., zajedno sa jednim brojem kaluđera, Mitropolit Savatije Ljubibratić odlazi u Herceg Novi, a njegov nasljednik Mitropolit Nektarije Zotović, prelazi sa kaluđerima u Manastir Duži, i tu će ostati Mitropolitsko sjedište sve do 1776. godine. Godine 1777. umro je Stefan Milutinović, posljednji Mitropolit Zahumsko-Hercegovački koga je bila imenovala Srpska Pećska Patrijašija. On je sahranjen u Dužima, (spomenik mu je podiglo bratstvo Manastira Duži 1904. g). Novi, fanariotski vladika Hercegovački Antim prenosi 1777. g. vladičansko sjedište u Mostar, tadašnji centar turskih upravnih vlasti Hercegovine. Obnovljeni Tvrdoš od 1992. godine iznova postaje stolica Zahumsko-hercegovačkog i Primorskog Vladičanstva. 


Eparhija zvorničko-tuzlanska

Manastir Ozren


je centar vjerskog i duhovnog života Srba u slivu srednjeg toka rijeke Spreće i područja planine Ozren. Prvi pisani podatak o sadašnjoj crkvi manastira Ozren potiče iz 1587 godine. Radovi na gradji ove crkve, koja po svojim arhiktetonskim osobinama pripada 16 vijeku, počeli su vjerovatno posle 1557 godine kada je dolaskom patrijarha Makarija Sokolovića na presto srpskih patrijarha u Peći, uspostavljeno normalno organizaciono stanje u Srpskoj crkvi i počela obnova crkava i manastira. Čuvajući vjekovnu tradiciju, ozrenski su neimari dali crkvi krstoobraznu osnovu sa kupolom koja se oslanja na slobodne stubce i pripratu kvadratne osnove.Na stubcima počiva kockasto postolje, tambura, koja se izdiže visoko iz krova. Kube je spolja osmostrano a iznutra okruglo. Na svakoj spoljnoj strani probijen je jedan prozor, ima ih dakle osam, odakle na sredini crkve pada obilna svijetlost. Ladja crkve poprečni travej iste su visine dok su priprata i mala, spoljna petostrana oltarska apsida, niže.


Vasilije Ostroški, Bijeljina


U samom centru Bijeljine je novosagrađeni manastir (2001. godine) posvećen Svetom Vasiliju Ostroškom. Zvonik sa satom visok preko 30 metara dominira okolinom i predstavlja simbol manastira. U jednom dijelu manastira je sjedište episkopa zvorničko-tuzlanskog Vasilija. U objektima manastira nalaze se muzej, trpezarija, biblioteka, kelije za monahe... Unutrašnjost hrama oslikana je freskama koje je radio Dragan Marunić iz Beograda. Ispred oltara su čestice moštiju Svetog Vasilija Ostroškog i Svetog Sisoja Velikog. Naročito je vrijedna kopija čudotvorne ikone Trojeručice, dar hilandarskog manastira.


Manastir Tavna



Kada se iz Bijeljine krene magistralnim putem prema Zvorniku, na 25. kilometru, u Glavičicama, odvaja se asfaltni put koji 5-6 kilometara zapadno vodi do manastira Tavna sa crkvom Svete Trojice. Po narodnom predanju manastir je podignut u vrijeme kralja Dragutina koji je od 1281. do 1316. godine upravljao ovim krajevima. Najvjerovatnije su manastir gradili sinovi kralja Dragutina Vladislav i Uroš. Manastir Tavna se prvi put pominje kao crkva pod imenom Grabova u turskim dokumentima iz 1533. i 1548. godine. U kasnijim dokumentima izričito se bilježi kao manastir Tavna. Današnja crkva, sagrađena na mjestu prvobitne, smatra se starijom od ostalih crkava i manastira ovoga kraja (Ozrena, Liplja, Vozuće i Gostovića). Po svojim arhitektonskim osobinama podsjeća na manastir Tronošu u Srbiji, udaljen od Tavne tridesetak kilometara, za koji se takođe kaže da je građen u vrijeme kralja Dragutina. Za gradnju crkve vezana je legenda o čudesnom preseljenju. Prema predanju, gradnja crkve počela je na Počivalima (otuda i ime kraja) udaljenim dva-tri kilometra od sadašnje lokacije i sve ono što bi se danju sagradilo, čudesno bi preko noći prelazilo na mjesto gdje se manastir sada nalazi.

Izvor:  http://www.atlantaserbs.com/


Pročitano: 30843 puta