MANASTIR LEPAVINA - SRPSKA PRAVOSLAVNA CRKVA

Govoreći o kulturnom razvoju medju pravoslavnim Slovenima, dr Rikardo Pikio je iskovao i upotrebio naziv Slavia Orthodossa (Pravoslavno slovenstvo). U Pravoslavno Slovenstvo nisu uključeni Grci i Rumuni iako njihovi kulturni tokovi odgovaraju tokovima kod pravoslavnih Slovena.  Nisu uključeni jer nisu Sloveni, a pored toga Grci nisu i zato što su darodavci a ne
prijemnici kirilo-metodijevskog nasledstva. I Rumuni nisu Sloveni, a osim toga oni nisu bili neposredni prijemnici kirilo-metodijevskog nasledstva iako su i njihovi mnogi kulturni smerovi slični sa kulturom Slovena. Oni su pravoslavni zahvaljujući srpskim i bugarskim misionarima.  Do 17og veka njihov liturgijski jezik je bio crkveno-slovenski. NJihova bogosluženja su istovetna sa slovenskim pravoslavnim bogosluženjima. Njihova liturgijska, svetootačka i opšte religiozna književnost preuzeta je od Slovena prevodjenjem na rumunski jezik. Pre primanja hrišćanstva vera Srba je bila paganska, mnogobožačka, inspirisana prirodom i usredsredjena na prirodu. Iz grčke mitologije nam je poznato da je i paganska vera Grka bila mnogobožačka. Imali su veći broj bogova i boginja, a neki od hramova posvećenih njima sačuvani su do dana današnjeg.  NJihovi bogovi i boginje bili su antropomorfni(čovekoliki) ne samo po svome izgledu i obliku, već i po ponašanju.  Slično ljudima,oni su se svadjali, opijali, zaljubljivali se, tukli se, zavideli, mrzeli i varali.

Što se tiče Srba, znamo samo imena nekih od njihovih bogova, ali ne i njihovo ponašanje. Važniji bogovi su bili Dažbog, Perun, Veles, Svarog, Svetovid, Stribog, Triglav i neki drugi. Od boginja najpoznatije su bile Lada i Vesna.  Slovenska mitologija i folklor pominju razne običaje vezane za paganske bogove i boginje. Dok su Sloveni bili pagani nije postojala preka potreba za pismenošću. Nisu imali hramove za svoje bogove niti bogosluženja. Mora se pretpostaviti da su svojim bogovima i boginjama uznosili neku vrstu molitava, ali te molitve su morale biti kratke i lake za pamćenje.

Crnorizac Hrabri, autor iz X veka, piše u svom spisu O Pismeneh (O slovima) da Prežde daže Slovene ne imahu pismene, čertami i rezami gatahu (Pre nego što su Sloveni imali azbuku crtama i zarezima su nagadjali).

Godine 1930, dok sam još bio dete, vidjao sam seljake na pijaci kako koriste raboš da pribeleže koliko su predmeta ili domaćih životinja prodali.  Raboš je štap na kome su nepismeni seljaci ili nepismeni Srbi uopšte urezivali crte i zareze koji su označavali brojeve, ali ne slova ili reči.
Sloveni nisu bili jedini narodi koji su koristili crte i zareze za pisanje. U početku su u nekim zemljama finansijski i drugi dokumenti, naredbe i drugi tekstovi bili urezivani na tvrdom materijalu: kamenu, ploči, bakarnim i drvenim tablicama i tome slično.  Neki su narodi - ukoliko nisu pozajmljivali već formirane azbuke drugih naroda - koristili crte i reze poznate kao hijeroglifi.

Obzirom da Srbi, kao i istočni i južni Sloveni nisu imali ni azbuku ni bogoslužbeni jezik i književnost, vizantijskim misionarima je bilo potrebno za njihovo misionarenje medju Slovenima da obezbede azbuku, bogoslužbeni jezik i bogoslužbenu književnost.  Tako, da bi primili dragoceni dar pravoslavlja, Sloveni su primili i dar pismenosti. Neki oblici kulture mogu postojati bez pismenosti, Ali za razvoj civilizacije i obogaćenje kulture pismenost je neophodna.

Za Srbe, južne i istočne Slovene pismenost je nastala kada su Kirilo (822-869) i njegov brat Metodije (oko 815-885) izumeli prvu slovensku azbuku potrebnu za njihov misonarski rad u Moraviji. Obzirom na to da je Moravija bila pod jurisdikcijom Rima i da grčki misionari nisu bili dobrodošli na teritorije te jurisdikcije, azbuka koju su izumeli Kirilo i Metodije morala je biti glagoljica koja nema sličnosti sa grčkim slovima. Kasnije su učenici Kirila i Metodija, Kliment i možda Naum, izumeli ćirilicu.
Zajedno sa slovenskom azbukom, Srbi i drugi pravoslavni Sloveni primili su takodje slovenski kao liturgijski jezik. Da su pokršteni od strane misionara iz Rima ovo ne bi bilo moguće. U to vreme rimokatolička crkva se još uvek pridržavala takozvane trojezične jeresi. Naime, kod rimokatolika jedini jezici koji su bili dozvoljeni da se koriste kao bogoslužbeni, bili su jevrejski, latinski i grčki zato što je natpis na krstu na kome je naš Gospod Isus Hristos bio razapet, bio ispisan na ta tri jezika. Vizantijska ili Istočna Pravoslavna Crkva je bila popustljivija u ovom pogledu. Ona je dozvoljavala da i drugi jezici služe kao bogoslužbeni.
Za širenje i održavanje pravoslavlja izvanredno važna bila je upotreba bogoslužbenog jezika koga vernici razumeju Dok je Srbima hrišćanstvo propovedano i bogosluženja bila obavljana na grčkom jeziku, Hrišćanstvo se sporo i teško širilo. Tek kada su se bogoslužbeni, svetootački i bogoslovski tekstovi pojavili na crkveno-slovenskom jeziku i kada je hrišćanstvo propovedano Slovenima na tom jeziku, koji je u to vreme bio zajednički jezik južnih i istočnih Slovena, Ono je rado prihvaćeno. Bogoslužbeni jezik bez bogoslužbene književnosti ne bi bio dovoljan za pokrštavanje Srba i drugih Slovena. Prvi bogoslužbeni i drugi tekstovi pisani su na pergamentu, bombicinu i kasnije papiru.
Prepisivanjem tekstova razmnožavali su se rukopisi i unapredjivalo se širenje pismenosti najpre medju monasima, a kasnije i medju mirjanima. Pomoću pismenosti širilo se i opšte obrazovanje.  U Hilandaru, u kome je postojala i pisarnica i biblioteka, stekli su obrazovanje i prvi jerarsi Srpske Pravoslavne Crkve.

Dok su rukopisi bili pisani na pergamentu, pa i na papiru, nisu bili lako dostupni narodu. Materijal za pisanje je bio skup, a pisanje rukom zahtevalo je dosta vremena.  Zbog toga su rukopisi bili dostupni prvenstveno manastirima i crkvama i pojedinim bogatim plemićima, ali ne i narodu.
Mi Srbi, a i ostali pravoslavni Sloveni, primili smo od Kirila i Metodija, preko slovenskih misionara, ne samo azbuku već i jevandjelske, liturgijske, svetootačke, zakonodavne i himnografske tekstove prevedene sa grčkog na crkveno-slovenski jezik. Jasmina Grković Mejdzor ukazuje na to da se jedan integralni i neotudjivi deo naše stare književnosti sastoji od prevodne književnosti, uglavnom vizantijskog porekla a samo delimično zapadno-evropskog.[1]

Iako su prvobitni tekstovi prevedeni za potrebe Slovena u Moraviji, oni su prepisivani i korišćeni od svih pravoslavnih Slovena jer u to vreme svi su oni razumeli crkveno-slovenski jezik na koji su Kirilo i Metodije i njihovi učenici sa grčkog preveli tekstove neophodne za crkvene potrebe.

Kirilo je takodje napisao izvestan broj originalnih dela koja predstavljaju početak slovenskog književnog fonda. NJegova originalna dela su bila: Himna-molitva sv. Grigoriju Nazijanzenu, Polemička dela protivu patrijarha Jovana VIII i ikonoboraca, Rasprava protivu Saracena, Rasprava protivu Hazara, Kratak opis pronalaženja moštiju svetog Klimenta rimskog,
Himna-molitva svetome Klimentu rimskom, Beseda u odbranu upotrebe slovenskog kao liturgijskog jezika, Proglas jevandjelja i O pravoj veri. Sveti Sava, koji je izdejstvovao nezavisnost srpske Pravoslavne Crkve i bio njen prvi arhiepiskop, bio je takodje prvi prevodilac bogoslovskih, bogoslužbenih, zakonodavnih i agiografskih tekstova sa grčkog na crkveno-slovenski. Bio je takodje i autor nekoliko originalnih tekstova. Stara srpska književnost bila je obogaćena i radovima drugih srpskih prevodilaca i pisara. Osim toga, autori originalnih srpskih dela, Sveti Sava, Domentijan, Teodosije, Danilo, Siluan i mnogi drugi svojim napisima su dopunili fond originalnih dela stare srpske književnosti. Biblioteke u Srbiji, istočnim i južnim slovenskim zemljama postojale su i pre pronalaska štamparije. Prve srpske biblioteke osnivane su u srpskim manastirima i crkvama. Iz razumljivih razloga najveći broj rukopisa u manstirskim i crkvenim bibliotekama sadržali su liturgijske, teološke i verske tekstove.

Za bogosluženja u crkvama i manastirima potreban je veliki broj tekstova.  Osim Svetoga pisma, potrebni su dvanaest mineja, po jedan za svaki mesec, osmoglasnik, psaltir, tipik, kanoni, akatisti i drugo.  Osim liturgijskih tekstova, crkvene i manastirske biblioteke su obično imale i rukopise sa bogoslovskim, agiografskim, svetootačkim, istorijskim, polemičkim tekstovima pa čak i nekim svetovnim književnim rodovima kao sto su Aleksandrijada, Stefan i Inhilat i drugi.  Medjutim, kako se može zaključiti na osnovi tekstova u rukopisima u biblioteci manastira Hilandara, ima i rukopisa koji sadrže tekstove geografije, istorije i medicine. Manastirske biblioteke su mnogo doprinele razvoju pismenosti, obrazovanja, kulture i duhovnosti kod Srba.

Dela nekih otaca Crkve Zapada koji su pisali pre podele hrišćanske Crkve uključena su u fond koji su Sloveni nasledili.

Pronalazak štampanja bio je ogroman korak u razvoju kulture i civilizacije. Ruski naučnik Tihomirov izjavljuje: Pronalazak štampanja je zaista bio najveći svetski dogadjaj koji je imao velike blagotvorne posledice za razvoj nauke, književnosti, umetnosti, za razvoj kulture čovečanstva.[2]

Pisarsko prepisivanje tekstova bilo je spor i naporan posao. Osim toga, bilo je nemoguće pisati i prepisivati tekstove a da se ne naprave ozbiljne greške koje su imale ozbiljne posledice.  Kao primer mogu se navesti nesrećne posledice pisarskih grešaka u ruskim liturgijskim tekstovima. Za vreme patrijarha Nikona (17. vek) uvidelo se da su tekstovi mnogih liturgijskih rukopisa i knjiga bili toliko iskvareni da su sadržali ne samo liturgijske već i dogmatske greške. Godine 1640, patrijarh Nikon je poslao Arsenija Suhanova u manastir Hilandar da pozjami rukopise sa liturgijskim tekstovima koji nisu sadržali greške. Arsenije je otišao u Hilandar i doneo veliki broj rukopisa u Rusiju.
Ispravljanje tekstova koji su sadržali pogreške povereno je Maksimu Trevolisu, poznatom kao Maksim Grk, koji je bio svetogorski monah a doveden je u Rusiju da obavi ovaj zadatak. Ovo je dovelo do tragične podele Ruske Pravoslavne Crkve na kanonsku Crkvu i crkvu staroveraca. Veliki broj konzervativnih i nedovoljno obrazovanih sveštenika i vernika odbili su da priznaju i prihvate ispravljene liturgijske tekstove i nastavili su da koriste one iskvarene greškama.

Johan Gutenberg je štampao prvu knjigu 1455-1456 godine, i to je bila Biblija. Samo trideset godina kasnije, prva srpska štamparija bila je u upotrebi medju Srbima. Djuradj Crnojević je osnivač prve srpske štamarije.  Prva srpska štampana knjiga bila je Molitvenik, štampana 1483 godine glagoljicom. Prva ćirilicom štampana knjiga je štampana 1486 godine.
Na dvoru Djurdjevog oca Ivana Crenojevića postojala je i pisarnica u kojoj je 1486. ispisan Minej za četiri meseca. U zapisu na jednoj stranici Oktoiha prvoglasnika, prve ćirilicom štampane knjige na Balkanu, Djuradj je otkrio svoju motivaciju za osnivanje štamparije:

Ja, u Hristu blagoverni, Bogom štićeni Djuradj Crnojević, uvidevši da crkve nemaju svete knjige - zbog naših grehova i pljačke i razaranja koja vrše sinovi Agarini, - inspirisan Duhom Svetim i ljubavlju za svete knjige učinio sam iskrene napore i napisao sam (to jest štampao sam,. MM) ovu dušespasavajuću knjigu Osmoglasnik.[3]

Samo štampanje je zapravo obavio jeromonah Makarije sa svojim pomoćnicima. Očevidno je da je Djuradj Crnojević bio motivisan verskim i rodoljubivim razlozima da snabde srpski narod štamparijom.

Najveći doprinos Djurdja Crnojevića se sastoji upravo u njegovoj nameri - izraženoj njegovim rečima - da pomogne, u tim sudbonosnim vremenima po ceo srpski narod, očuvanje Crkve, očuvanje pravoslavne vere pomoću knjiga, na taj način odupirujući se duhovno snazi neprijatelja koji je osvajao materijalno.[4]

Pravoslavlje, koje je snabdelo Slovene pismenošću i književnšću, nadahnulo je i njihovu umetnost. Mnogi slovenski rukopisi ukrašeni su ornamentima umetničkog kvaliteta. Dalje, ikone i freske koje krase srpske crkve i manastire malane su pod uticajem vizantijskog ikonopisanja ikona i ikonostasa tipičnih za pravoslavne crkve. Ikonostasi su kombinacija dve vrste umetnosti: ikonopisa i duboreznog rada u drvetu ili mramoru Liturgijska umetnost je takodje zastupljena duboreznim drvenim, srebrnim i zlatnim krstovima, crkvenim utvarima, panagijama, kadionicama, diptisima i triptisima, zavesama, odeždama i drugim tkaninama. U manastiru Hilandaru se još uvek čuva jedna zavesa koju je izvezla Anastasija, supruga cara Ivana Groznog, kao i zavesa koju je uradila Jelena, supruga Uglješe Mrnjavčevića, u monaštvu nazvana Jefimija. Čuva se i njen diptih obložen zlatom na čijoj pozadini je ugravirana njena molitva-tužbalica zbog smrti njenog malog jedinca sina Uglješe.

Pravoslavna crkvena bogosluženja zahtevaju pojanje pojaca ili horova. Kada je uvedeno horsko crkveno pojanje, to je pružilo mogućnost talentovanim kompozitorima da komponuju divne crkvene horske kompozicije. Medju srpskim kompozitorima pravoslavnih crkvenih kompozicija najpoznatiji su Stevan Mokranjac, Kornelije Stanković, Stevan Sijački, Binički, Branko Cvejić, blaženopočivši episkop Stevan Lastavica, i u najnovije vreme Nikola Resanović. Zahvaljujući njihovim kompozicijama, kao i kompozicijama ruskih kompozitora čije se kompozicije koriste i u srpskim crkvama, lepota pravoslavnih bogosluženja ostavlja dubok utisak ne samo na pravoslavne vernike već i na nepravoslavne koji tim bogosluženjima prisustvuju.

Gradjevinski stil srpskih manastira i crkava je bio takodje pod uticajem pravoslavne arhitekture Vizantije i naziva se vizantijski stil.  Naši najdrevniji manastiri su primeri toga stila. U toku vremena taj stil je prihvatio i neke karakteristike originalnog srpskog stila, ali se nikada nije sasvim udaljio od vizantijskog stila. Na drugoj strani, romanski, gotski i baroko stilovi su redje prisutni u srpskoj crkvenoj arhitekturi.

Crkveni i gradjanski zakoni u Srbiji su takodje bili ustrojeni pod uticajem vizantijskih crkvenih i gradjanskih zakona. Pravila za bogosluženja sadržana u slovenskim tipicima zasnivaju se na vizantijskim tipicima. Pravila za ponašanje ne samo monaha već i mirjana odredjena su nomokanonima koji su sačinjeni po ugledu na vizantijske nomokanone. Zakoni srpske države definisani u Zakoniku cara Stefana Dušana (1355-1356) zasnovani su na nekim vizantijskim zakonicima i u saglasnosti sa pravoslavnom verom i običajima.

Prosveta je bila takodje dar pravoslavlja. Sveti Sava i njegovi učenici, monasi manastira Hilandara, proveli su više godina u Srbiji šireći i pravoslavlje i prosvetu. Prve škole u Srbiji bile su škole u manastirima.Treba podsetiti na to da su Petar Petrović Njegoš i Vuk Stefanović Karadzić osnovno obrazovanje stekli u manastirima. Prve bolnice, odnosno bolje reći ambulante, otvorene su u manastirima.  Još u XIII veku Stefan Prvovenčani je dao novčana sredstva da se u manastiru Hilandaru otvori ambulanta.

Ikone, na kojima su ikonopisane božanske ličnosti, praznici i pojedini svetitelji su pravoslavna teologija i veronauka u bojama i oblicima. One su se nalazile i još uvek se u velikom broju nalaze i u pravoslavnim domovima. Jedna od svrha ikona je da nadahnjuju pravoslavne vernike na duhovnost i pobožnost i podstiču ih da slede primerima svetitelja, tih šampiona hrišćanstva.

Nije tako u zapadnim nepravoslavnim civilizacijama i kulturama. Slike i plakati filmskih glumaca i glumica i poznatih sportista i pevača, a ne ikone vise na zidovima nepravoslavnih domova. Idoli a ne ideali su danas popularni u nepravoslavnim domovima. Najvećem broju nas koji živimo u Americi je poznato da je sada najpopularniji program na televiziji Američki idol. To može da objasni zašto se u savremenom takozvanom progresivnom i liberalnom društvu pravoslavni ideali pobožnosti, čestitosti, skromnosti i nevinosti ne upražnjavaju već se ismejavaju.

Kao što je već napomenuto, rukopisi nisu bili lako dostupni narodu. Osim toga, zbog istorijskih okolnosti, veliki broj Srba su bili nepismeni u Srednjem veku, pod turskom okupacijom, pa i izvesno vreme posle oslobodjenja. Otuda nisu mogli da čitaju Sveto Pismo i druge religiozne tekstove.  Ono što su naučili o svojoj veri predavano im je usmeno, kroz besede i folklor.

Srpski pevači narodnih pesama - poznati kao guslari - pevali su ne samo o istorijskim zbivanjima, već i o hrišćanskom moralu. Nisam dovoljno upoznat sa folklorom Bugara, Makedonaca i Rumuna, ali pretpostavljam da i oni imaju takve narodne pesme koje ukazuju na to šta je po pravoslavlju moral a šta nemoral, šta je greh a šta je vrlina.

Što se tiče Rusa, poznat mi je tekst Hoždenie Bogorodici po mukam (Poseta Bogorodice mestu mučenja). Sa arhandjelom Mihajlom kao vodićem, Bogorodica obilazi pakao. Tamo ona vidi mnoge pojedince, muške i ženske, kako trpe raznovrsne kazne prema vrsti svojih grehova. Ona pita Arhandjela Mihajla za razlog za svaku kaznu. On joj daje objašnjenje i na taj način legenda nabraja razna ogrešenja protiv hrišćanske, bolje reći pravoslavne etike.

Što se tiče srpskog folklore, u njemu ima veliki broj narodnih pesama u kojima se tretira pravoslavna etika. Dr. Jovan Brkić, u svojoj doktorskoj disertaciji kasnije štampanoj kao knjiga [5] proučava i diskutuje znatan broj srpskih folklornih pesama koje sadrže pravoslavno gledište na greh i vrline, dobro i zlo.

Slična po sadržini ruskoj legendi Poseta Bogorodice mestu mučenja je pesma Prečista Marija i arhangel Mihajlo u raju i paklu. I tu je Arhandjel Mihajlo vodić Majke Božije i, na pitanja Majke Božije, on daje objašnjenje i razlog za svaku kaznu svakoga grešnika. Grehovi pomenuti u ovoj pesmi su sledeći: bračno neverstvo, kradja, brak protivan kanonima, simonija, hapšenje nevinih osoba, učenje koje nije u saglasnosti sa Jevandjeljem, ogrešenje o crkvena pravila, pljačkanje crkve.
Druge pesme koje diskutuje dr Brkić pominju neke od gorenavedenih grehova ali i dodaju jedan ili više drugih koji nisu spomenuti u gorepomenutoj pesmi. Grehovi pomenuti u pesmi Sveci blago dijele, koji nisu ranije pomenuti su: nepoštovanje starijih i roditelja - što je ogrešenje o petu Božiju zapovest - detoubistvo i nepoštovanje kuma. Mi smo upoznati sa tim koliko je do današnjeg dana kod Srba veliko poštovanje za kuma. U pesmi Prorok Ilija se pominju:  propust da se uznesu molitve Bogu (što je prva crkvena zapovest), propust da se slavi krsna slava i neprisustvovanje svetoj Liturgiji.

Pesma Ognjena Marija u paklu pominje sledeće grehove: primanje mita, prodaja razvodnjenog vina (što je prevara), neodržavnje datog obećanja, upotreba magije da se spreči radjanje dece.
Grehovi navedeni u pesmi Grešnici na onom svijetu su: lažno optuživanje (ogrešenje o devetu Božiju zapovest) i odbijanje da se rado daje milostinja.
U pesmi Blažena Marija kao greh se navodi nepravedno sudjenje. U pesmi Uroš i Mrnjavčevići Kraljević Marko je pozvan da bude sudija u sukobu svoga oca i svoja dva strica sa mladim princem Urošem, zakonitim naslednikom prestola njegovog oca Stefana Dušana.

Markov otac Vukašin i njegova dva brata, Uglješa i Gojko, osporavali su pravo Uroša i svaki od njih se nadao da će Marko doneti presudu u njegovu korist. Vukašin je očekivao da će Marko donetu presudu u njegovu korist jer mu je Marko sin. Uglješa i Gojko su se nadali da će Marko presuditi u korist jednoga od njih jer im je sinovac. Ali Marko je doneo presudu zasnovanu na pravdi.

Pre nego što je pošao na Kosovo, gde je trebalo da donese presudu, njegova majka Jevrosima ga je savetovala:

Marko, sine jedini u majke,
Ne bila ti moja hrana kleta,
Nemoj, sine, govoriti krivo,
Ni po babu, ni po stričevima
Već po pravdi Boga istinoga.
Nemoj, sine, izgubiti duše!
Bolje ti je izgubiti glavu
Nego svoju ogrešiti dušu.
Pravoslavlje i srpska istorija

Pravoslavlje je veoma važan činilac u očuvanju etničkog identiteta Srba rasejanih po celom svetu. Seobe Srba su doprinele demografskim izmenama Kosova, a kasnije i drugih srpskih teritorija. Godine 1692, 185,000 Srba, predvodjeni patrijarhom Arsenijem Čarnojevićem, napustili su Kosovo i naselili su se u Madjarskoj. Ostavili su srednjevekovne srpske manastire i crkve na Kosovu, ali ne i pravoslavlje. I pored pritiska koji je na njih vršila vlada Austro-Ugarske da napuste pravoslavlje, oni su ga sačuvali do dana današnjeg. Samo u Madjarskoj, podigli su 54 srpske pravoslavne bogomolje. Nisu ih nazivali pravoslavne crkve u Madjarskoj, već Srpske pravoslavne crkve u Madjarskoj.

I pre Prvog svetskog rata, ali naročito posle Drugog svetskog rata, hiljade Srba su se iselili u razne zemlje Evrope, u Australiju, Novi Zeland, države Južne i Severne Amerike. Gdegod su se naselili osnivali su srpske pravoslavne parohije, bogatili druge zemlje pravoslavljem i ukrasili ih divnim srpskim pravoslavnim bogomoljama. Njihovo pravoslavlje im je pomoglo da očuvaju svoj etnički identitet bez obzira u kojoj zemlji žive, kao što je pomoglo Srbima u Madjarskoj da očuvaju svoj etnički identitet u toku od 314 godina.

Prvi srpski doseljenici u Ameriku imali su prilike da postanu članovi Ruske Pravoslavne Crkve čiji su se sveštenici starali za njihove duhovne potrebe. Ali oni su želeli da imaju svoju Srpsku Pravoslavnu Crkvu. Iako bedno plaćeni za svoj težak fizički rad, od svojih bednih zarada oni su velikodušno prilagali sredstva za podizanje srpskih pravoslavnih hramova u ovoj zemlji. Nazivi njihovih crkava i parohija su bili srpske pravoslavne.

Religija je faktor i u medjunarodnim odnosima. Pravoslavlje održava povezanost medju pravoslavnim narodima. Srbi su imali oružane sukobe sa Vizantijom, ali nikada sa Grčkom. Druga susedna zemlja sa kojom Srbi nisu nikada imali oružani sukob je pravoslavna Rumunija. Na drugoj strani, iako su etnički srodni sa Hrvatima i Slovencima, rimokatolicima i protestantima, odnosi sa njima nisu uvek bili ni prijateljski niti bez oružanih sukoba.

Očuvanje svoga identiteta autentične hrišćanske Crkve, bio je najvažniji zadatak Srpske Pravoslavne Crkve od njenog početka pa do dana današnjeg. Da bi postigla taj zadatak morala je da pretrpi i preživi nemilosrdane progone od strane raznih nehrišćana i, nažalost, nekih hrišćana.
Mučeništvo je bila karakteristična odlika ranih hrišćana. Pravoslavlje je sačuvalo tu karakteristiku do dana današnjeg. To važi za Grke, Rumune, Ruse, Bugare, Makedonce, ali osobito za Srbe. Rusi su stradali od najezda Tatara, Polovaca, Švedjana, Poljaka, Francuza i Nemaca. Pravoslavlje nije bilo jedini razlog za ove najezde, ali i ono je bilo jedan od razloga.
Grci, Bugari, Rumuni i Makedonci, kao i Srbi, izdržali su vekovima dugu tursku okupaciju. Najveći broj Srba nije prihvatio islam da bi spasao život ili imanje. Postoje istorijski dokumenti, a i pravoslavni kalendari, koji sadrže imena pojedinih Srba mučenika koji su izdržali svirepa mučenja i primili smrt jer se nisu hteli odreći pravoslavlja i srpstva. Mučeništvo srpskog pravoslavnog naroda traje do dana današnjeg.

Pravoslavlje je bez svake sumnje igralo ulogu u stvaranju srpske države.  Kada je za vreme dinastije Nemanjić pravoslavlje postalo vera Srba, nacionalno jedinstvo je ostvareno. Pod uticajem pravoslavnog učenja, srpski i neki Istočno- i Južnoslovenski vladari nisu podizali trijumfalne kapije radi samo-proslavljanja, već su zidali crkve i manastire u slavu Božiju.  Kosovo je ukrašeno mnogim manastirima i crkvama podignutim za vreme vladavine dinastije Nemanjić. Pored toga, u Srbiji se nalaze crkve i manastiri sagradjeni od članova dinastija Branković, Karadjordjević i Obrenović. Neki od članova dinastije Nemanjić završili su život ne kao vladari ljudi, već kao monasi - sluge Božije. Čak i supruge nekih srpskih vladara - kao na primer Ana, supruga Stefana Nemanje, Jelena supruga Uglješe Mrnjavčevića, i Milica, supruga kneza Lazara zamonašene su i dobile ime Anastasija, Jefimija, i Jevgenija.

Srpski vladari nisu samo zidali crkve i manastire već su i upražnjavali i branili pravoslavno hrišćanstvo.  Ne samo nekoliko srpskih vladara, već i nekoliko Istočno- i Južnoslovenskih, se proslavljaju do dana današnjeg, ne kao vladari već kao svetitelji u Pravoslavnoj Crkvi.
Srpski vladari iz loze Nemanjića koji su kanonizovani su: Stefan Nemanja, Stefan Provovenčani, Milutin, Dragutin, Uroš I i Jelena Anžujska, njegova supruga, i Stefan Dečanski.  Iz loze Hrebeljanović su Princ Lazar i sin njegov Stefan Lazarević.  Iz dinastije Branković posvećeni su Stefan Slepi, Jovan, Djordje, i Angelina.
Uloga Svetoga Save u privodjenju Hrista Srbima i Srba Hristu je izvanredno važna i neosporna.

Slavu i autoritet Svetoga Save medju Srbima nije nadmašio niko od srpskih istorijskih ličnosti. Srpska kultura i istorija su bogate herojima, ali nijedan od njih nije toliko omiljen i toliko uticajan medju Srbima kao Sveti Sava. On je obdario Srpsku Pravoslavnu Crkvu i srpski narod duhom i osobinama koje su bile neophodne za njihovo održanje kroz njihovu mučeničku istoriju.[6]

Sa Hristom su Srbi bili upoznati još u devetom veku, ali pokrštavanje je potpuno ostvareno tek kada je Sveti Sava 1219. godine izdejstvovao nezavisnost Srpske Pravoslavne Crkve i postavio narodne sveštenoslužitelje. Potrebno je naglasiti da on nije osnovao nikakvu Crkvu.  Ono što je on učinio je da je pravoslavlje u Srbiji učinio SRPSKIM, a Srbiju učinio PRAVOSLAVNOM.[7]

Prema tome, Svetosavlje nije zamena hrišćanstva, već alatka hršćanstva medju Srbima. Pomoću svetosavlja Hristos je približen Srbima i Srbi Hristu. Hrišćanski ideali, cilj kome je Sveti Sava težio, postali su ideali Srba pojedinaca kao i celokupnog srpskog naroda.[8]

Svetosavlje je hrišćanstvo kako su ga Sveti Sava i njegovi učenici propovedali, a ono je bilo dragoceno za očuvanje srpske religioznosti, nacionalnog i kulturnog identiteta. Treba naglasiti da srpsko pravoslavlje nije drukčije od ruskog, grčkog, bugarskog, rumunskog ili od pravoslavlja ma kog pravoslavnog naroda.
Pravoslavni vernici poštuju sve svetitelje, ali svaki pravoslavni narod ima jednog ili više svetitelja koje smatra svojim narodnim. Rusi imaju svetoga Vladimira; Bugari - svete Kirila i Metodija; Grci - svete Konstantine i Jelenu; Gruzijanci - svetu Ninu; Pravoslavna Crkva u Americi - svetoga Hermana iz Aljaske, a Srbi imaju Svetoga Savu kao svoga omiljenog svetitelja.

Zašto je Sveti Sava omiljen kod Srba može se videti iz njegovog tropara koji je napisao njegov učenik Teodosije u XIII veku, Evo sadržine toga tropara:

Bio si Nastavnik i Prvojerarh i Učitelj
puta koji vodi u život. Najpre kada si došao,
Sveteitelju Savo, prosvetio si svoj rod,
i pošto si ga preporodio Duhom Svetim,
ti si potpuno osvećenu tvoju decu nasadio kao drveće
masline u duhovni raj. Radi toga, poštujući
te kao onoga koji je na tronu sa apostolima
i sveteiteljima, molimo te moli Hrista
Boga da nam podari obilnu milost.[9]

Ako nas naša deca ili ma ko drugi zapita zašto proslavljamo Svetoga Savu, treba da im odgovorimo:

Sam Gospod je proslavio ovoga svetitelja, zar da ga mi ne slavimo? Bog ga je proslavio ne zato što je bio sin vladara, već zbog njegovog istinski hrišćanskog života. Kao mladić više je voleo da se moli i prisustvuje crkvenim bogosluženjima nego da se, kao njegovi vršnjaci, bavi lovom i sportskim takmičenjima. Kada je bio mladić data mu je prilika da vlada, ali on je izabrao da služi. Ostavio je sjaj vladarskog dvora i prihvatio skromnu monašku keliju na Svetoj Gori. U manastiru, nije očekivao da mu, pošto je iz vladarskog doma, daju privilegovan položaj, već je primao sva dodeljena mu poslušanja.
Na Svetoj Gori nije očekivao da mu drugi služe, već je on druge služio. Mesto njegovog telesnog rodjenja bila je Raška (Srbija) ali njegovo duhovno rodjenje je bilo na Svetoj Gori. Pre nego što je počeo da uči druge, on je marljivo čitao i učio od svetih Otaca i svetih knjiga. Nikada nije pomišljao na to šta je dobro za njega, već šta je najbolje za Crkvu i narod. Poreklom je bio Srbin, ali po svojoj ljubavi za Pravoslavlje on pripada svima pravoslavnim, ako ne i svim hrišćanskim narodima.
Zajedno sa svojim ocem Stefanom Nemanjom, nekadašnjim vladarem Srbije, koji je u monastvu nazvan Simeon, i bratom, Stefanom Prvovenčanim, čije monaško ime je Simon, Sveti Sava je sagradio manastir Hilandar koji je već osam vekova kolevka i čuvar Pravoslavlja.
Voleo je Hilandar i druge srpske manastire, ali voleo je i izdašno pomagao i manastire koji nisu srpski. Istorijski dokumenti i natpisi u grčkim manastirima Kutlumuš, Vatoped, i Sveti Pavle, kao i u bugarskom Rilskom manastiru i Zografu, svedoci su njegove ljubavi i dobročinstava za manastire koji nisu srpski.
Budući da je sam bio veoma obrazovan, znao je važnost obrazovanja i uložio je veliki trud na obrazovanju svoga naroda. Da bi unapredio redovnost i jednoobraznost crkvenih bogosluženja, prevodio je i pisao knjige potrebne za bogosluženja. Nadahnut lepotom spisa Svetih Otaca, bio je osnivač originalne srpske knjiženosti.  Da bi drugima omogućio da uživaju u čitanju religioznih i drugih spisa, on je, zajedno sa svojim saradnicima, naporno radio na širenju pismenosti u svojoj otadzbini.

Da bi unapredio pravoslavlje medju Srbima uložio je veliki trud i uspeo da dobije nezavisnost Srpske Pravoslavne Crkve. Da bi vaspostavio kanoničnost bugarske Pravoslavne Crkve, posetio je glavne Pravoslavne patrijarhe u Nikeji, Antiohiji, Jerusalimu i Aleksandriji i dobio oproštaj za kanonska ogrešenja bugarske Crkve i na taj način postigao njeno ponovo uvrštavanje medju kanonske pravoslavne Crkve.
Njegovo ime je upisano ne samo u srpskom kalendaru, već u kalendaru svake pravoslavne Crkve. Njegovu uspomenu praznuju ne samo pravoslavni Srbi, već svi pravoslavni hrišćani. Mi ga praznujemo i proslavljamo u nadi da će on biti naš obrazac i da ćemo sledujući njegovom primeru postati bolje osobe i pomoći da ovaj svet bude bolje mesto da se u njemu živi.

Irci u Americi su veoma ponosni na svoj etnički identitet. U nekim prilikama oni ponosno oblače svoju narodnu nošnju, kite svoje domove i sebe zelenilom, i sviraju svoju narodnu muziku. Oni redovno proslavljaju dan svetog Patrika kao svoj nacionalni praznik, a mnogi Amerikanci im se pridružuju u proslavi toga praznika. Jevreji i druge narodnosti i verske grupe u Americi sa ponosom čuvaju svoj etnički identitet, kulturno nasledje, jezik i veru.  Mi, pravoslavni vernici u Americi nemamo razloga da napustimo ni pravoslavlje ni svoju Srpsku Pravoslavnu Crkvu.
Srpski mučenici u prošlosti, i savremeni srpski mučenici nisu se odrekli pravoslavlja niti uklonili naziv srpska iz naziva svojih crkava da bi spasli svoj život ili imovinu. Ovde u Americi, gde nismo izloženi nikakvim progonima, postoji omanja grupa srpskih pravoslavnih sveštenika koji su voljni i spremni da izbace reč srpska iz naziva naše Crkve i parohija. Oni sami i oni pod čijim su uticajem, buncaju da bismo bili bolji pravoslavci ako bismo iz naziva naše Crkve i parohija uklonili reč srpska i ako bismo ukazivali manje poštovanja svetome Savi koji je po njima brana izmedju Hrista i Srba..
To što smo Srpski pravoslavni vernici ne čini nas manje pravoslavnim ni manje Amerikancima. Rimokatolici, protestanti, Jevreji, Budisti, muslimani i sve ostale mnogobrojne verske grupe u Americi su AMERIKANCI ne odbacujući svoju religiju niti poreklo. Ni mi, Amerikanci srpskog porekla, ne treba da napustimo pravoslavlje, niti da uklanjamo reč srpska, niti da se odreknemo Svetoga Save i Svetosavlja, jer to nas neće učiniti ni boljim pravoslavcima ni boljim Amerikancima.

Šejdland , Pensilvanija
Mateja Matejić,
5. avgust 2006 protojerej-stavrofor

[1] Jasmina Grković Mejdzor, ]uradj Crnojević, Jeromonah Makarije, “Oktoih
prvoglasnik,” Cetinje, “Obod,” 1996:30
[2] M. N. Tihomirov, “Nacalo knigopecatanija v Rosii,” U istokov russkogo
knigopecatanija, M. N. Tihomirov, A.A. Sirov, A,. I. Lazarov, Moskva:
Akademija nauk SSSR, 1959:10
[3] Jasmina Grkovic Mejdzor, citirano delo: 11
[4] Grković-Mejdzor , Isto
[5] Jovan Brkic, Moral Concepts in Traditional Serbian Epic Poetry,
‘S-Gravenhage, Mouton & Co. : 1961
[6] Mateja Matejic, Biography of Saint Sava, Columbus,Ohio, Kosovo
Publishing Co., 1976:85
[7] Matejic, isto.
[8] Matejic, isto.
[9] Prevod sa engleskog koji je objavljen u prevodu sa crkveno-slovenskog
u: Matejic, Prayer Book for Orthododz Christians, Columbus, Ohio, 1990:214-215

Komentari: